श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 225


ਸੂਲ ਸਹੋਂ ਤਨ ਸੂਕ ਰਹੋਂ ਪਰ ਸੀ ਨ ਕਹੋਂ ਸਿਰ ਸੂਲ ਸਹੋਂਗੀ ॥
सूल सहों तन सूक रहों पर सी न कहों सिर सूल सहोंगी ॥

यदि कण्टकाः दंशन्ति, शरीरं च पीति, अहं शिरसि कण्टकस्य कष्टं सहिष्यामि ।

ਬਾਘ ਬੁਕਾਰ ਫਨੀਨ ਫੁਕਾਰ ਸੁ ਸੀਸ ਗਿਰੋ ਪਰ ਸੀ ਨ ਕਹੋਂਗੀ ॥
बाघ बुकार फनीन फुकार सु सीस गिरो पर सी न कहोंगी ॥

यदि मम शिरसि व्याघ्राः नागाः च पतन्ति तदा अपि अहं अहो वा हा वा न वदामि ।

ਬਾਸ ਕਹਾ ਬਨਬਾਸ ਭਲੋ ਨਹੀ ਪਾਸ ਤਜੋ ਪੀਯ ਪਾਇ ਗਹੋਂਗੀ ॥
बास कहा बनबास भलो नही पास तजो पीय पाइ गहोंगी ॥

मम कृते वने निर्वासनं हितकरं प्रासादात् प्रिये! पादयोः प्रणाम ।

ਹਾਸ ਕਹਾ ਇਹ ਉਦਾਸ ਸਮੈ ਗ੍ਰਿਹ ਆਸ ਰਹੋ ਪਰ ਮੈ ਨ ਰਹੋਂਗੀ ॥੨੪੯॥
हास कहा इह उदास समै ग्रिह आस रहो पर मै न रहोंगी ॥२४९॥

अस्मिन् दुःखदघण्टे मया सह मा विनोदं कुरु, मम आशा भविष्यति, अस्माकं गृहं प्रति आगमिष्यामि यदि अहं भवता सह भविष्यामि, परन्तु अहं भवद्भिः विना अत्र न जीविष्यामि।२४९।

ਰਾਮ ਬਾਚ ਸੀਤਾ ਪ੍ਰਤਿ ॥
राम बाच सीता प्रति ॥

सीतामुद्दिश्य मेषवाक् : १.

ਰਾਸ ਕਹੋ ਤੁਹਿ ਬਾਸ ਕਰੋ ਗ੍ਰਿਹ ਸਾਸੁ ਕੀ ਸੇਵ ਭਲੀ ਬਿਧਿ ਕੀਜੈ ॥
रास कहो तुहि बास करो ग्रिह सासु की सेव भली बिधि कीजै ॥

हे सीता ! अहं भवद्भ्यः सत्यं वदामि यत् भवन्तः स्वगृहे निवसन् श्वश्रूः सुन्दरं सेवां कर्तुं शक्नुवन्ति ।

ਕਾਲ ਹੀ ਬਾਸ ਬਨੈ ਮ੍ਰਿਗ ਲੋਚਨਿ ਰਾਜ ਕਰੋਂ ਤੁਮ ਸੋ ਸੁਨ ਲੀਜੈ ॥
काल ही बास बनै म्रिग लोचनि राज करों तुम सो सुन लीजै ॥

हे हरनेत्र ! कालः शीघ्रं गमिष्यति, अहं त्वया सह शासिष्यामि।

ਜੌ ਨ ਲਗੈ ਜੀਯ ਅਉਧ ਸੁਭਾਨਨਿ ਜਾਹਿ ਪਿਤਾ ਗ੍ਰਿਹ ਸਾਚ ਭਨੀਜੈ ॥
जौ न लगै जीय अउध सुभाननि जाहि पिता ग्रिह साच भनीजै ॥

यदि खलु ते मनः औधौ गृहे न अनुभूयते हे मनोरञ्जनमुख! त्वं पितुः गृहं गच्छसि।

ਤਾਤ ਕੀ ਬਾਤ ਗਡੀ ਜੀਯ ਜਾਤ ਸਿਧਾਤ ਬਨੈ ਮੁਹਿ ਆਇਸ ਦੀਜੈ ॥੨੫੦॥
तात की बात गडी जीय जात सिधात बनै मुहि आइस दीजै ॥२५०॥

मनसि मम पितुः उपदेशः तिष्ठति अतः त्वं मां वनं गन्तुं अनुमन्यसे २५० ।

ਲਛਮਣ ਬਾਚ ॥
लछमण बाच ॥

लक्ष्मणस्य भाषणम् : १.

ਬਾਤ ਇਤੈ ਇਹੁ ਭਾਤ ਭਈ ਸੁਨਿ ਆਇਗੇ ਭ੍ਰਾਤ ਸਰਾਸਨ ਲੀਨੇ ॥
बात इतै इहु भात भई सुनि आइगे भ्रात सरासन लीने ॥

एवंविधं श्रुत्वा भ्राता धनुः बाणं च (लचमन् हस्ते) आगतवान्।

ਕਉਨ ਕੁਪੂਤ ਭਯੋ ਕੁਲ ਮੈ ਜਿਨ ਰਾਮਹਿ ਬਾਸ ਬਨੈ ਕਹੁ ਦੀਨੇ ॥
कउन कुपूत भयो कुल मै जिन रामहि बास बनै कहु दीने ॥

एषा वार्तालापः श्रुत्वा प्रचलति स्म, लक्ष्मणः धनुः हस्ते गृहीत्वा आगत्य अवदत्, अस्माकं कुलस्य सः अव्यवस्थितः पुत्रः कः भवितुम् अर्हति यः रामस्य निर्वासनं याचितवान्?

ਕਾਮ ਕੇ ਬਾਨ ਬਧਿਯੋ ਬਸ ਕਾਮਨਿ ਕੂਰ ਕੁਚਾਲ ਮਹਾ ਮਤਿ ਹੀਨੇ ॥
काम के बान बधियो बस कामनि कूर कुचाल महा मति हीने ॥

कामबाणविद्धः स्त्रीवृतः (राजा) मिथ्या दुर्शीलः सुमतिः।

ਰਾਡ ਕੁਭਾਡ ਕੇ ਹਾਥ ਬਿਕਿਯੋ ਕਪਿ ਨਾਚਤ ਨਾਚ ਛਰੀ ਜਿਮ ਚੀਨੇ ॥੨੫੧॥
राड कुभाड के हाथ बिकियो कपि नाचत नाच छरी जिम चीने ॥२५१॥

अयं प्रेमदेवस्य बाणविद्धः मूर्खः (राजा) क्रूरदुराचारे फसितः मूर्खस्त्रीप्रभावेण यष्टिचिह्नं अवगत्य वानर इव नृत्यति।२५१।

ਕਾਮ ਕੋ ਡੰਡ ਲੀਏ ਕਰ ਕੇਕਈ ਬਾਨਰ ਜਿਉ ਨ੍ਰਿਪ ਨਾਚ ਨਚਾਵੈ ॥
काम को डंड लीए कर केकई बानर जिउ न्रिप नाच नचावै ॥

कामदण्डः दशरथं नृपतिं करोति वानर इव ।

ਐਠਨ ਐਠ ਅਮੈਠ ਲੀਏ ਢਿਗ ਬੈਠ ਸੂਆ ਜਿਮ ਪਾਠ ਪੜਾਵੈ ॥
ऐठन ऐठ अमैठ लीए ढिग बैठ सूआ जिम पाठ पड़ावै ॥

कामयष्टिं हस्ते गृहीत्वा कैकेयी राजानं वानरवत् नृत्यं करोति यत् सा गर्विता नृपं गृहीतवती तस्य सह उपविश्य सा तस्मै शुकवत् पाठं पाठयति।

ਸਉਤਨ ਸੀਸ ਹ੍ਵੈ ਈਸਕ ਈਸ ਪ੍ਰਿਥੀਸ ਜਿਉ ਚਾਮ ਕੇ ਦਾਮ ਚਲਾਵੈ ॥
सउतन सीस ह्वै ईसक ईस प्रिथीस जिउ चाम के दाम चलावै ॥

सा प्रभुनाथः सन् तावीजं राजा इव विवेकिनां शिरसि धारयति ।

ਕੂਰ ਕੁਜਾਤ ਕੁਪੰਥ ਦੁਰਾਨਨ ਲੋਗ ਗਏ ਪਰਲੋਕ ਗਵਾਵੈ ॥੨੫੨॥
कूर कुजात कुपंथ दुरानन लोग गए परलोक गवावै ॥२५२॥

एषा स्त्रियाः सहपत्न्याः शिरसि होडदेव इव आरुह्य अल्पकालं यावत् चर्ममुद्राः राजा इव प्रवाहयति (अर्थात् सा स्वरुचिं वर्तयति)। अस्याः क्रूरस्य, जघन्यस्य, दुर्अनुशासितस्य, दुर्वक्त्रस्य च स्त्रियाः न onl

ਲੋਗ ਕੁਟੇਵ ਲਗੇ ਉਨ ਕੀ ਪ੍ਰਭ ਪਾਵ ਤਜੇ ਮੁਹਿ ਕਯੋ ਬਨ ਐਹੈ ॥
लोग कुटेव लगे उन की प्रभ पाव तजे मुहि कयो बन ऐहै ॥

जनाः तान् (राजा राज्ञी च) निन्दां कर्तुं प्रवृत्ताः सन्ति, ये रामचन्द्रं निर्वासितं पश्यन्ति, अतः अहं कथं (गृहे उपविष्टः) भवेयम्?

ਜਉ ਹਟ ਬੈਠ ਰਹੋ ਘਰਿ ਮੋ ਜਸ ਕਯੋ ਚਲਿਹੈ ਰਘੁਬੰਸ ਲਜੈਹੈ ॥
जउ हट बैठ रहो घरि मो जस कयो चलिहै रघुबंस लजैहै ॥

जनः राज्ञः राज्ञ्याः च दुर्भाषणं कर्तुं आरब्धाः, कथं रामपादपरित्यागं जीविष्यामि, अतः अहम् अपि वनानि गमिष्यामि

ਕਾਲ ਹੀ ਕਾਲ ਉਚਾਰਤ ਕਾਲ ਗਯੋ ਇਹ ਕਾਲ ਸਭੋ ਛਲ ਜੈਹੈ ॥
काल ही काल उचारत काल गयो इह काल सभो छल जैहै ॥

श्वः केवलं श्वः इति वदन् कालः गच्छति, एषः 'समयः' सर्वान् अतिक्रमयिष्यति।

ਧਾਮ ਰਹੋ ਨਹੀ ਸਾਚ ਕਹੋਂ ਇਹ ਘਾਤ ਗਈ ਫਿਰ ਹਾਥਿ ਨ ਐਹੈ ॥੨੫੩॥
धाम रहो नही साच कहों इह घात गई फिर हाथि न ऐहै ॥२५३॥

मेषसेवायाः अवसरं अन्वेषमाणः सर्वः समयः व्यतीतः अस्ति तथा च समयः सर्वान् वञ्चयिष्यति। अहं सत्यं वदामि यत् अहं गृहे न तिष्ठामि यदि च एषः सेवायाः अवसरः नष्टः भवति तर्हि अहं तस्य लाभं प्राप्तुं न शक्नोमि।253.

ਚਾਪ ਧਰੈ ਕਰ ਚਾਰ ਕੁ ਤੀਰ ਤੁਨੀਰ ਕਸੇ ਦੋਊ ਬੀਰ ਸੁਹਾਏ ॥
चाप धरै कर चार कु तीर तुनीर कसे दोऊ बीर सुहाए ॥

एकस्मिन् हस्ते धनुः धारयन् अपरहस्ते धनुः (कुण्डलयुक्तः) धारयन्तौ योद्धौ स्ववैभवं दर्शयतः।

ਆਵਧ ਰਾਜ ਤ੍ਰੀਯਾ ਜਿਹ ਸੋਭਤ ਹੋਨ ਬਿਦਾ ਤਿਹ ਤੀਰ ਸਿਧਾਏ ॥
आवध राज त्रीया जिह सोभत होन बिदा तिह तीर सिधाए ॥

एकेन हस्तेन धनुषं धारयित्वा क्विवरं कठिनं कृत्वा अपरहस्ते त्रिचतुर्बाणान् धारयन् उभौ भ्रातरौ प्रभावशालिनौ दृश्यतः यस्मिन् पार्श्वे...

ਪਾਇ ਪਰੇ ਭਰ ਨੈਨ ਰਹੇ ਭਰ ਮਾਤ ਭਲੀ ਬਿਧ ਕੰਠ ਲਗਾਏ ॥
पाइ परे भर नैन रहे भर मात भली बिध कंठ लगाए ॥

गताः पतिताः पादाभ्यां पूरितलोचनाः (जलेन) । मातरः (आलिंगनैः पूरिताः) तान् सम्यक् आलिंगितवन्तः

ਬੋਲੇ ਤੇ ਪੂਤ ਨ ਆਵਤ ਧਾਮਿ ਬੁਲਾਇ ਲਿਉ ਆਪਨ ਤੇ ਕਿਮੁ ਆਏ ॥੨੫੪॥
बोले ते पूत न आवत धामि बुलाइ लिउ आपन ते किमु आए ॥२५४॥

ताभ्यां प्रणम्य मातरः पुरतः आलिङ्गयन्त्याः उचुः पुत्र! त्वं आहूते सति महता संकोचेन आगच्छसि किन्तु कथं अद्य त्वं स्वयमेव आगतः।२५४।

ਰਾਮ ਬਾਚ ਮਾਤਾ ਪ੍ਰਤਿ ॥
राम बाच माता प्रति ॥

मातरं सम्बोधितं रामस्य भाषणम् : १.

ਤਾਤ ਦਯੋ ਬਨਬਾਸ ਹਮੈ ਤੁਮ ਦੇਹ ਰਜਾਇ ਅਬੈ ਤਹ ਜਾਊ ॥
तात दयो बनबास हमै तुम देह रजाइ अबै तह जाऊ ॥

मम पित्रा निर्वासनं दत्तं, त्वं मां तत्र गन्तुं इदानीं अनुमन्यसे।

ਕੰਟਕ ਕਾਨ ਬੇਹੜ ਗਾਹਿ ਤ੍ਰਿਯੋਦਸ ਬਰਖ ਬਿਤੇ ਫਿਰ ਆਊ ॥
कंटक कान बेहड़ गाहि त्रियोदस बरख बिते फिर आऊ ॥

पिता मां निर्वासितवान् अधुना त्वं अस्मान् वनं प्रति प्रस्थानम् अनुमन्यते, अहं त्रयोदशवर्षपर्यन्तं कण्टकपूरितवने भ्रमन् चतुर्दशवर्षे आगमिष्यामि।

ਜੀਤ ਰਹੇ ਤੁ ਮਿਲੋ ਫਿਰਿ ਮਾਤ ਮਰੇ ਗਏ ਭੂਲਿ ਪਰੀ ਬਖਸਾਊ ॥
जीत रहे तु मिलो फिरि मात मरे गए भूलि परी बखसाऊ ॥

तदा जीवतु हे मातः ! अहं पुनः आगत्य त्वां द्रक्ष्यामि। यदि म्रियते (तथा किम्) विस्मृतम्, (सः केवलं) क्षमति।

ਭੂਪਹ ਕੈ ਅਰਿਣੀ ਬਰ ਤੇ ਬਸ ਕੇ ਬਲ ਮੋ ਫਿਰਿ ਰਾਜ ਕਮਾਊ ॥੨੫੫॥
भूपह कै अरिणी बर ते बस के बल मो फिरि राज कमाऊ ॥२५५॥

हे मातः ! यदि जीवामि तर्हि पुनः मिलित्वा यदि अहं म्रियते तर्हि तदर्थं भवन्तं मम दोषक्षमायाचनाय आगतः। वने निवसन् राज्ञा वरदानात्पुनः शासनं करिष्यामि ॥२५५॥

ਮਾਤਾ ਬਾਚ ਰਾਮ ਸੋਂ ॥
माता बाच राम सों ॥

राममुद्दिश्य मातुः भाषणम्-

ਮਨੋਹਰ ਛੰਦ ॥
मनोहर छंद ॥

मनोहर स्तन्जा

ਮਾਤ ਸੁਨੀ ਇਹ ਬਾਤ ਜਬੈ ਤਬ ਰੋਵਤ ਹੀ ਸੁਤ ਕੇ ਉਰ ਲਾਗੀ ॥
मात सुनी इह बात जबै तब रोवत ही सुत के उर लागी ॥

एतत् श्रुत्वा माता रुदन्तं पुत्रं आलिंगितवती ।

ਹਾ ਰਘੁਬੀਰ ਸਿਰੋਮਣ ਰਾਮ ਚਲੇ ਬਨ ਕਉ ਮੁਹਿ ਕਉ ਕਤ ਤਿਆਗੀ ॥
हा रघुबीर सिरोमण राम चले बन कउ मुहि कउ कत तिआगी ॥

माता एतद्वचनं श्रुत्वा पुत्रस्य कण्ठे आलम्ब्य अवदत्- हा, हे राम रघुगोत्रस्य उत्तमः व्यक्तिः! किमर्थं मां त्यक्त्वा वनं गच्छसि ?

ਨੀਰ ਬਿਨਾ ਜਿਮ ਮੀਨ ਦਸਾ ਤਿਮ ਭੂਖ ਪਿਆਸ ਗਈ ਸਭ ਭਾਗੀ ॥
नीर बिना जिम मीन दसा तिम भूख पिआस गई सभ भागी ॥

निर्जलस्य मत्स्यस्य स्थितिः कुशल्यस्य स्थितिः अभवत्, सर्वाणि (तस्य) क्षुधाः समाप्ताः।

ਝੂਮ ਝਰਾਕ ਝਰੀ ਝਟ ਬਾਲ ਬਿਸਾਲ ਦਵਾ ਉਨ ਕੀ ਉਰ ਲਾਗੀ ॥੨੫੬॥
झूम झराक झरी झट बाल बिसाल दवा उन की उर लागी ॥२५६॥

या स्थितिः मत्स्याः परित्यज्य जलस्य उपरि अनुभूयन्ते, यः समानस्थितौ तस्याः सर्वः क्षुधा-गुष्टा च समाप्तः, सा च झटके मूर्च्छिता पतिता, तस्याः हृदयं च तप्तज्वालम् अनुभवति स्म।२५६।

ਜੀਵਤ ਪੂਤ ਤਵਾਨਨ ਪੇਖ ਸੀਆ ਤੁਮਰੀ ਦੁਤ ਦੇਖ ਅਘਾਤੀ ॥
जीवत पूत तवानन पेख सीआ तुमरी दुत देख अघाती ॥

हे पुत्र ! अहं तव मुखं दृष्ट्वा जीवामि। हे सीता ! तव कान्तिं दृष्ट्वा अहं तृप्तः अस्मि

ਚੀਨ ਸੁਮਿਤ੍ਰਜ ਕੀ ਛਬ ਕੋ ਸਭ ਸੋਕ ਬਿਸਾਰ ਹੀਏ ਹਰਖਾਤੀ ॥
चीन सुमित्रज की छब को सभ सोक बिसार हीए हरखाती ॥

हे पुत्र ! अहं तव मुखं दृष्ट्वा एव जीवामि तथा च सीता अपि तव दिव्यतां कल्पयित्वा प्रसन्ना तिष्ठति, लक्ष्मणस्य सौन्दर्यं दृष्ट्वा, सुमित्रा प्रसन्ना तिष्ठति, सर्वाणि दुःखानि विस्मृत्य

ਕੇਕਈ ਆਦਿਕ ਸਉਤਨ ਕਉ ਲਖਿ ਭਉਹ ਚੜਾਇ ਸਦਾ ਗਰਬਾਤੀ ॥
केकई आदिक सउतन कउ लखि भउह चड़ाइ सदा गरबाती ॥

कैकाई इत्यादि दृष्ट्वा अहं सर्वदा गर्वितः अस्मि।

ਤਾਕਹੁ ਤਾਤ ਅਨਾਥ ਜਿਉ ਆਜ ਚਲੇ ਬਨ ਕੋ ਤਜਿ ਕੈ ਬਿਲਲਾਤੀ ॥੨੫੭॥
ताकहु तात अनाथ जिउ आज चले बन को तजि कै बिललाती ॥२५७॥

एताः राज्ञी कैकेयी इत्यादीन् सहपत्नीः दृष्ट्वा स्वस्य अवमाननाम् अभिव्यञ्जयन् स्वाभिमानस्य कारणेन गर्वम् अनुभवन्ति स्म, स्वाभिमानस्य कारणेन गर्वम् अनुभवन्ति स्म, परन्तु पश्यन्तु, अद्य तेषां पुत्राः रोदनं त्यक्त्वा वनं गच्छन्ति अनाथ इव, २.

ਹੋਰ ਰਹੇ ਜਨ ਕੋਰ ਕਈ ਮਿਲਿ ਜੋਰ ਰਹੇ ਕਰ ਏਕ ਨ ਮਾਨੀ ॥
होर रहे जन कोर कई मिलि जोर रहे कर एक न मानी ॥

कोटिशः जनाः एकत्र निवर्त्य (बान् गमनात्) हस्तं संयोजयन्ति, (किन्तु रामः कस्यचित् वचनं न श्रुतवान्)।

ਲਛਨ ਮਾਤ ਕੇ ਧਾਮ ਬਿਦਾ ਕਹੁ ਜਾਤ ਭਏ ਜੀਅ ਮੋ ਇਹ ਠਾਨੀ ॥
लछन मात के धाम बिदा कहु जात भए जीअ मो इह ठानी ॥

अन्ये बहवः जनाः अपि आसन् ये सामूहिकरूपेण रामं वनं न गन्तुं ददति इति विषये बलं दत्तवन्तः, परन्तु सः कस्यचित् सह सहमतः नासीत् । लक्ष्मणोऽपि विदां कर्तुं मातुः प्रासादं गतः ।

ਸੋ ਸੁਨਿ ਬਾਤ ਪਪਾਤ ਧਰਾ ਪਰ ਘਾਤ ਭਲੀ ਇਹ ਬਾਤ ਬਖਾਨੀ ॥
सो सुनि बात पपात धरा पर घात भली इह बात बखानी ॥

इति श्रुत्वा सा (सुमित्रा) पृथिव्यां पतिता। अस्य अवसरस्य वर्णनं यथा भवति

ਜਾਨੁਕ ਸੇਲ ਸੁਮਾਰ ਲਗੇ ਛਿਤ ਸੋਵਤ ਸੂਰ ਵਡੇ ਅਭਿਮਾਨੀ ॥੨੫੮॥
जानुक सेल सुमार लगे छित सोवत सूर वडे अभिमानी ॥२५८॥

सः मातरम् अवदत्- पृथिवी पापकर्मपूर्णा अस्ति, एषः एव रामस्य सह जीवनस्य अवसरः अस्ति।एतादृशं वचनं श्रुत्वा तस्य माता शूलप्रहारेन पतति महान् गर्वितः योद्धा इव पतिता निद्रां च करोति।258.

ਕਉਨ ਕੁਜਾਤ ਕੁਕਾਜ ਕੀਯੋ ਜਿਨ ਰਾਘਵ ਕੋ ਇਹ ਭਾਤ ਬਖਾਨਯੋ ॥
कउन कुजात कुकाज कीयो जिन राघव को इह भात बखानयो ॥

किं नीचेन कृतमिदं (दुष्कृतं) रामचन्द्रं एवं उक्तवान्।

ਲੋਕ ਅਲੋਕ ਗਵਾਇ ਦੁਰਾਨਨ ਭੂਪ ਸੰਘਾਰ ਤਹਾ ਸੁਖ ਮਾਨਯੋ ॥
लोक अलोक गवाइ दुरानन भूप संघार तहा सुख मानयो ॥

केन अर्थात् एतत् कर्म कृत्वा रामं प्रति एतादृशं वचनं उक्तम्? अस्मिन् परलोके पुण्यं नष्टं यः च राजानं हत्वा, परमं आरामप्राप्तिविषये चिन्तितवान्।

ਭਰਮ ਗਯੋ ਉਡ ਕਰਮ ਕਰਯੋ ਘਟ ਧਰਮ ਕੋ ਤਿਆਗਿ ਅਧਰਮ ਪ੍ਰਮਾਨਯੋ ॥
भरम गयो उड करम करयो घट धरम को तिआगि अधरम प्रमानयो ॥

सर्वमोहः मेट्यते, यतः सः दुष्कृतं कृतवान्, धर्मं त्यक्त्वा अधर्मं स्वीकृतवान्।