श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 624


ਜੋਤਿਵੰਤ ਦਸ ਚਾਰਿ ਨਿਧਾਨਾ ॥੧੨੭॥
जोतिवंत दस चारि निधाना ॥१२७॥

कोक शास्त्र nd स्मृतिः तस्य सम्पूर्णं ज्ञानम् आसीत् तथा च सः चतुर्दशविज्ञानेषु निपुणः आसीत्।127.

ਮਹਾ ਕ੍ਰਮਠੀ ਮਹਾ ਸੁਜਾਨੂ ॥
महा क्रमठी महा सुजानू ॥

(सः) अतीव चतुरः बुद्धिमान् च आसीत् ।

ਮਹਾ ਜੋਤਿ ਦਸ ਚਾਰਿ ਨਿਧਾਨੂ ॥
महा जोति दस चारि निधानू ॥

सः महान् वीरः उत्तमः बुद्धिजीवी च आसीत्, सः चतुर्दशविज्ञानस्य भण्डारः आसीत्

ਅਤਿ ਸਰੂਪ ਅਰੁ ਅਮਿਤ ਪ੍ਰਭਾਸਾ ॥
अति सरूप अरु अमित प्रभासा ॥

(सः) अत्यन्तं (सुन्दरः) रूपः, प्रियः च आसीत्।

ਮਹਾ ਮਾਨ ਅਰੁ ਮਹਾ ਉਦਾਸਾ ॥੧੨੮॥
महा मान अरु महा उदासा ॥१२८॥

सः अत्यन्तं मनोहरः, अत्यन्तं गौरवपूर्णः च आसीत्, सः अपि अतीव गर्वितः आसीत् तथा च तत्सहितं सः जगतः बहु विरक्तः आसीत्।१२८।

ਬੇਦ ਅੰਗ ਖਟ ਸਾਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰਬੀਨਾ ॥
बेद अंग खट सासत्र प्रबीना ॥

(सः) षड्भागेषु मन्तेषु शास्त्रेषु प्रख्यातः आसीत्

ਧਨੁਰਬੇਦ ਪ੍ਰਭ ਕੇ ਰਸ ਲੀਨਾ ॥
धनुरबेद प्रभ के रस लीना ॥

राजा सर्ववेदङ्गेषु षट्शास्त्रेषु च निपुणः, धनुर्वेदगुह्यज्ञः, भगवतः प्रेम्णः अपि लीनः आसीत्

ਖੜਗਨ ਈਸ੍ਵਰ ਪੁਨਿ ਅਤੁਲ ਬਲ ॥
खड़गन ईस्वर पुनि अतुल बल ॥

(सः) खड्गस्य स्वामी अपारबलस्य च आसीत्

ਅਰਿ ਅਨੇਕ ਜੀਤੇ ਜਿਨਿ ਦਲਿ ਮਲਿ ॥੧੨੯॥
अरि अनेक जीते जिनि दलि मलि ॥१२९॥

बहुगुणयुक्तः भगवतः गुणबलवत् असीमितः, सः मनुष्यः जितः आसीत्

ਖੰਡ ਅਖੰਡ ਜੀਤਿ ਬਡ ਰਾਜਾ ॥
खंड अखंड जीति बड राजा ॥

(सः) महाराजान् जित्वा अशक्तान्।

ਆਨਿ ਸਮਾਨ ਨ ਆਪੁ ਬਿਰਾਜਾ ॥
आनि समान न आपु बिराजा ॥

अविभक्तप्रदेशानां बहूनां राजानं जित्वा तस्य सदृशः नासीत्

ਅਤਿ ਬਲਿਸਟ ਅਸਿ ਤੇਜ ਪ੍ਰਚੰਡਾ ॥
अति बलिसट असि तेज प्रचंडा ॥

(सः) अत्यन्तं बलवान् अत्यन्तं द्रुतगतिः च आसीत्

ਅਰਿ ਅਨੇਕ ਜਿਨਿ ਸਾਧਿ ਉਦੰਡਾ ॥੧੩੦॥
अरि अनेक जिनि साधि उदंडा ॥१३०॥

अत्यन्तशक्तिमान् गौरवं च साधुसन्निधौ अतीव विनयशीलः।130।

ਦੇਸ ਬਿਦੇਸ ਅਧਿਕ ਜਿਹ ਜੀਤਾ ॥
देस बिदेस अधिक जिह जीता ॥

यः विदेशेषु बहवः देशाः जित्वा आसीत्

ਜਹ ਤਹ ਚਲੀ ਰਾਜ ਕੀ ਨੀਤਾ ॥
जह तह चली राज की नीता ॥

सः दूरसमीपस्थानि बहूनि देशान् जित्वा सर्वत्र तस्य शासनस्य चर्चा अभवत्

ਭਾਤਿ ਭਾਤਿ ਸਿਰਿ ਛਤ੍ਰ ਬਿਰਾਜਾ ॥
भाति भाति सिरि छत्र बिराजा ॥

(तस्य) शिरः विविधैः छत्रैः अलङ्कृतम् आसीत्

ਤਜਿ ਹਠ ਚਰਨਿ ਲਗੇ ਬਡ ਰਾਜਾ ॥੧੩੧॥
तजि हठ चरनि लगे बड राजा ॥१३१॥

बहुविधं वितानं कल्पयित्वा तस्य पादयोः धीरतां त्यक्त्वा बहवः महाराजाः पतिताः।१३१।

ਜਹ ਤਹ ਹੋਤ ਧਰਮ ਕੀ ਰੀਤਾ ॥
जह तह होत धरम की रीता ॥

यत्र धर्मस्य आचरणं प्रारब्धम्

ਕਹੂੰ ਨ ਪਾਵਤਿ ਹੋਨਿ ਅਨੀਤਾ ॥
कहूं न पावति होनि अनीता ॥

धर्मपरम्पराः सर्वदिशः प्रचलिताः अभवन्, न च कुत्रापि दुराचारः अभवत्

ਦਾਨ ਨਿਸਾਨ ਚਹੂੰ ਚਕ ਬਾਜਾ ॥
दान निसान चहूं चक बाजा ॥

चतुष्कचकेषु दानस्य धोंसः ध्वनितः (अर्थात् दानस्य धूमः ध्वनितः)।

ਕਰਨ ਕੁਬੇਰ ਬੇਣੁ ਬਲਿ ਰਾਜਾ ॥੧੩੨॥
करन कुबेर बेणु बलि राजा ॥१३२॥

राजा वरुणकुबेरबेनबलिदानप्रसिद्धः ॥१३२॥

ਭਾਤਿ ਭਾਤਿ ਤਨ ਰਾਜ ਕਮਾਈ ॥
भाति भाति तन राज कमाई ॥

भन्तभान्तराज्यं अर्जयित्वा

ਆ ਸਮੁਦ੍ਰ ਲੌ ਫਿਰੀ ਦੁਹਾਈ ॥
आ समुद्र लौ फिरी दुहाई ॥

नानाशासनं कृत्वा तस्य ढोलः समुद्रपर्यन्तं ध्वनितवान्

ਜਹ ਤਹ ਕਰਮ ਪਾਪ ਭਯੋ ਦੂਰਾ ॥
जह तह करम पाप भयो दूरा ॥

यत्र पापं भयं च समाप्तम् आसीत्

ਧਰਮ ਕਰਮ ਸਭ ਕਰਤ ਹਜੂਰਾ ॥੧੩੩॥
धरम करम सभ करत हजूरा ॥१३३॥

वाणी भयं च कुत्रापि न दृष्टं सर्वे तस्य सन्निधौ धर्मान् कृतवन्तः।१३३।

ਜਹ ਤਹ ਪਾਪ ਛਪਾ ਸਬ ਦੇਸਾ ॥
जह तह पाप छपा सब देसा ॥

यत्र सर्वदेशात् पापं निगूढं भवति

ਧਰਮ ਕਰਮ ਉਠਿ ਲਾਗਿ ਨਰੇਸਾ ॥
धरम करम उठि लागि नरेसा ॥

सर्वे देशाः निर्पापाः भूत्वा सर्वे राजानः धर्मनिषेधम्

ਆ ਸਮੁਦ੍ਰ ਲੌ ਫਿਰੀ ਦੁਹਾਈ ॥
आ समुद्र लौ फिरी दुहाई ॥

(तस्य) क्रन्दनं समुद्रं प्रति अगच्छत्।

ਇਹ ਬਿਧਿ ਕਰੀ ਦਿਲੀਪ ਰਜਾਈ ॥੧੩੪॥
इह बिधि करी दिलीप रजाई ॥१३४॥

दिलीपस्य शासनविषये चर्चा समुद्रपर्यन्तं विस्तृता आसीत्।१३४।

ਇਤਿ ਦਲੀਪ ਰਾਜ ਸਮਾਪਤੰ ॥੮॥੫॥
इति दलीप राज समापतं ॥८॥५॥

दिलीपस्य शासनस्य वर्णनस्य स्वर्गगमनस्य च समाप्तिः।

ਅਥ ਰਘੁ ਰਾਜਾ ਕੋ ਰਾਜ ਕਥਨੰ ॥
अथ रघु राजा को राज कथनं ॥

इदानीं रघुराजस्य सः शासनस्य वर्णनम् आरभ्यते

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਬਹੁਰ ਜੋਤਿ ਸੋ ਜੋਤਿ ਮਿਲਾਨੀ ॥
बहुर जोति सो जोति मिलानी ॥

तदा ज्वाला (राजदुलिपस्य) ज्वाला (ईश्वरस्य) सह विलीयते स्म।

ਸਬ ਜਗ ਐਸ ਕ੍ਰਿਆ ਪਹਿਚਾਨੀ ॥
सब जग ऐस क्रिआ पहिचानी ॥

सर्वेषां ज्योतिः परमं ज्योतिः प्रलीयते, एतत् कार्यं लोके अचलत्

ਸ੍ਰੀ ਰਘੁਰਾਜ ਰਾਜੁ ਜਗਿ ਕੀਨਾ ॥
स्री रघुराज राजु जगि कीना ॥

(तदनन्तरं) रघुराजः जगतः शासनं कृतवान्

ਅਤ੍ਰਪਤ੍ਰ ਸਿਰਿ ਢਾਰਿ ਨਵੀਨਾ ॥੧੩੫॥
अत्रपत्र सिरि ढारि नवीना ॥१३५॥

राजा रहघुः जगतः शासनं कृत्वा नवबाहुशस्त्राणि वितानानि च धारयति स्म।१३५।

ਬਹੁਤੁ ਭਾਤਿ ਕਰਿ ਜਗਿ ਪ੍ਰਕਾਰਾ ॥
बहुतु भाति करि जगि प्रकारा ॥

अनेकप्रकाराः यागाः बहुधा कृताः

ਦੇਸ ਦੇਸ ਮਹਿ ਧਰਮ ਬਿਥਾਰਾ ॥
देस देस महि धरम बिथारा ॥

अनेकविधं यज्ञं कृत्वा सर्वेषु देशेषु धर्मस्य प्रसारणं कृतवान्

ਪਾਪੀ ਕੋਈ ਨਿਕਟਿ ਨ ਰਾਖਾ ॥
पापी कोई निकटि न राखा ॥

न कश्चित् पापी समीपं गन्तुं न अर्हति स्म।

ਝੂਠ ਬੈਨ ਕਿਹੂੰ ਭੂਲਿ ਨ ਭਾਖਾ ॥੧੩੬॥
झूठ बैन किहूं भूलि न भाखा ॥१३६॥

सः कस्यापि पापिनः सह स्थातुं न अनुमन्यते स्म, न च कदापि अनृतं न उक्तवान्, निरीक्षणेन अपि।136।

ਨਿਸਾ ਤਾਸੁ ਨਿਸ ਨਾਥ ਪਛਾਨਾ ॥
निसा तासु निस नाथ पछाना ॥

निशा तं सोमस्य (रूपं) प्रतीतवान्

ਦਿਨਕਰ ਤਾਹਿ ਦਿਵਸ ਅਨੁਮਾਨਾ ॥
दिनकर ताहि दिवस अनुमाना ॥

निघः तं सोमं मत्वा दिवसं च सूर्यम् |

ਬੇਦਨ ਤਾਹਿ ਬ੍ਰਹਮ ਕਰਿ ਲੇਖਾ ॥
बेदन ताहि ब्रहम करि लेखा ॥

वेदाः तं ब्रह्म इति विदुः

ਦੇਵਨ ਇੰਦ੍ਰ ਰੂਪ ਅਵਿਰੇਖਾ ॥੧੩੭॥
देवन इंद्र रूप अविरेखा ॥१३७॥

वेदाः “ब्रह्म” इति मत्वा देवाः इन्द्रं कल्पयन्ति स्म।१३७।

ਬਿਪਨ ਸਬਨ ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ ਦੇਖ੍ਯੋ ॥
बिपन सबन ब्रहसपति देख्यो ॥

ब्राह्मणाः सर्वे ब्रह्मस्पतिं दृष्टवन्तः

ਦੈਤਨ ਗੁਰੂ ਸੁਕ੍ਰ ਕਰਿ ਪੇਖ੍ਯੋ ॥
दैतन गुरू सुक्र करि पेख्यो ॥

बृहस्पतिं देवं च राक्षसान् शुक्राचार्यम् इति दृष्ट्वा सर्वे ब्राह्मणाः

ਰੋਗਨ ਤਾਹਿ ਅਉਖਧੀ ਮਾਨਾ ॥
रोगन ताहि अउखधी माना ॥

रोगिणः तत् औषधं मन्यन्ते स्म

ਜੋਗਿਨ ਪਰਮ ਤਤ ਪਹਿਚਾਨਾ ॥੧੩੮॥
जोगिन परम तत पहिचाना ॥१३८॥

व्याधयः तं भेषजं पश्यन् योगिनः परं तत्त्वं तस्मिन् दृश्यन्ते स्म।138।

ਬਾਲਨ ਬਾਲ ਰੂਪ ਅਵਿਰੇਖ੍ਰਯੋ ॥
बालन बाल रूप अविरेख्रयो ॥

बालकाः (तम्) बाल्ये एव जानन्ति स्म

ਜੋਗਨ ਮਹਾ ਜੋਗ ਕਰਿ ਦੇਖ੍ਯੋ ॥
जोगन महा जोग करि देख्यो ॥

बालाः तं बालं दृष्ट्वा योगिनः परमो योगिनः |

ਦਾਤਨ ਮਹਾਦਾਨਿ ਕਰਿ ਮਾਨ੍ਯੋ ॥
दातन महादानि करि मान्यो ॥

दाता महादान इति स्वीकृताः

ਭੋਗਨ ਭੋਗ ਰੂਪ ਪਹਚਾਨ੍ਯੋ ॥੧੩੯॥
भोगन भोग रूप पहचान्यो ॥१३९॥

दातारः परं दानं दृष्टवन्तः भोगार्थिनः च परं योगी इति मन्यन्ते स्म।139।

ਸੰਨਿਆਸਨ ਦਤ ਰੂਪ ਕਰਿ ਜਾਨ੍ਯੋ ॥
संनिआसन दत रूप करि जान्यो ॥

तपस्विनः दत्त इति नाम्ना विख्याताः अभवन्

ਜੋਗਨ ਗੁਰ ਗੋਰਖ ਕਰਿ ਮਾਨ੍ਯੋ ॥
जोगन गुर गोरख करि मान्यो ॥

संन्यासिनः तं दत्तात्रेयम्, योगिनः च गुरुगोरखनाथं मन्यन्ते स्म

ਰਾਮਾਨੰਦ ਬੈਰਾਗਿਨ ਜਾਨਾ ॥
रामानंद बैरागिन जाना ॥

बैरागी रामानन्दं मन्यते स्म

ਮਹਾਦੀਨ ਤੁਰਕਨ ਪਹਚਾਨਾ ॥੧੪੦॥
महादीन तुरकन पहचाना ॥१४०॥

बैरागीः तं रामानन्दं, मुसलमाना: च मुहम्मदं मन्यन्ते स्म।१४०। (एष अवधि-दोषः) ।

ਦੇਵਨ ਇੰਦ੍ਰ ਰੂਪ ਕਰਿ ਲੇਖਾ ॥
देवन इंद्र रूप करि लेखा ॥

देवा इन्द्रं तस्य रूपं विज्ञाय

ਦੈਤਨ ਸੁੰਭ ਰਾਜਾ ਕਰਿ ਪੇਖਾ ॥
दैतन सुंभ राजा करि पेखा ॥

देवा इन्द्रं मन्यन्ते राक्षसाश्च शम्भः |

ਜਛਨ ਜਛ ਰਾਜ ਕਰਿ ਮਾਨਾ ॥
जछन जछ राज करि माना ॥

यक्षाः यक्षराजं मन्यन्ते स्म (कुबेरम्)।

ਕਿਨ੍ਰਨ ਕਿਨ੍ਰਦੇਵ ਪਹਚਾਨਾ ॥੧੪੧॥
किन्रन किन्रदेव पहचाना ॥१४१॥

यक्षाः किन्नरः च तं राजानं मन्यन्ते स्म।141।

ਕਾਮਿਨ ਕਾਮ ਰੂਪ ਕਰਿ ਦੇਖ੍ਯੋ ॥
कामिन काम रूप करि देख्यो ॥

कामनीः तत् प्रेमरूपं दृष्टवन्तः।

ਰੋਗਨ ਰੂਪ ਧਨੰਤਰ ਪੇਖ੍ਯੋ ॥
रोगन रूप धनंतर पेख्यो ॥

कामिकाः तं प्रेमदेवं मन्यन्ते स्म, रोगाः च तं धन्वन्तरीवतारं मन्यन्ते स्म

ਰਾਜਨ ਲਖ੍ਯੋ ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰੀ ॥
राजन लख्यो राज अधिकारी ॥

राजानः (तम्) राज्यस्य अधिकारीं मन्यन्ते स्म

ਜੋਗਨ ਲਖ੍ਯੋ ਜੋਗੀਸਰ ਭਾਰੀ ॥੧੪੨॥
जोगन लख्यो जोगीसर भारी ॥१४२॥

राजानः तं सार्वभौमं मन्यन्ते स्म योगिनः च तं परं योगी इति चिन्तयन्ति स्म।142।

ਛਤ੍ਰਨ ਬਡੋ ਛਤ੍ਰਪਤਿ ਜਾਨਾ ॥
छत्रन बडो छत्रपति जाना ॥

छत्रियाः बृहत् छत्रपतिं जानन्ति

ਅਤ੍ਰਿਨ ਮਹਾ ਸਸਤ੍ਰਧਰ ਮਾਨਾ ॥
अत्रिन महा ससत्रधर माना ॥

क्षत्रियाः तं महान् वितानराजं मन्यन्ते स्म, शस्त्रायुधधारकाः च तं महान् वीर्यवान् योद्धां मन्यन्ते स्म

ਰਜਨੀ ਤਾਸੁ ਚੰਦ੍ਰ ਕਰਿ ਲੇਖਾ ॥
रजनी तासु चंद्र करि लेखा ॥

निशा तं चन्द्रं दृष्टवती

ਦਿਨੀਅਰ ਕਰਿ ਤਿਹ ਦਿਨ ਅਵਿਰੇਖਾ ॥੧੪੩॥
दिनीअर करि तिह दिन अविरेखा ॥१४३॥

चन्द्रं तं रात्रौ मत्वा दिवा सूर्यम् ॥१४३॥

ਸੰਤਨ ਸਾਤਿ ਰੂਪ ਕਰਿ ਜਾਨ੍ਯੋ ॥
संतन साति रूप करि जान्यो ॥

सन्ताः तं साधुत्वेन ज्ञातवन्तः

ਪਾਵਕ ਤੇਜ ਰੂਪ ਅਨੁਮਾਨ੍ਰਯੋ ॥
पावक तेज रूप अनुमान्रयो ॥

साधवः शान्तिव्यक्तिं मन्यन्ते स्म अग्निः तेजः इति चिन्तयति स्म

ਧਰਤੀ ਤਾਸੁ ਧਰਾਧਰ ਜਾਨਾ ॥
धरती तासु धराधर जाना ॥

गिरिवत् तं पृथिवी अवगच्छत्

ਹਰਣਿ ਏਣਰਾਜ ਪਹਿਚਾਨਾ ॥੧੪੪॥
हरणि एणराज पहिचाना ॥१४४॥

पर्वतं तं मृगं मृगराजं मत्वा भूमिः ॥१४४॥