श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 293


ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਆਵਤ ਕੋ ਸੁਨਿ ਕੈ ਬਸੁਦੇਵਹਿ ਰੂਪ ਸਜੇ ਅਪੁਨੇ ਤਨਿ ਨਾਰੀ ॥
आवत को सुनि कै बसुदेवहि रूप सजे अपुने तनि नारी ॥

बासुदेवस्य आगमनं श्रुत्वा (जन्ना सह) स्त्रियः स्वशरीरं अलङ्कृतवन्तः।

ਗਾਵਤ ਗੀਤ ਬਜਾਵਤ ਤਾਲਿ ਦਿਵਾਵਤਿ ਆਵਤ ਨਾਗਰਿ ਗਾਰੀ ॥
गावत गीत बजावत तालि दिवावति आवत नागरि गारी ॥

वासुदेवस्य आगमनं श्रुत्वा सर्वाणि अलङ्कृताः स्त्रियः आगमिष्यमाणे विवाहपक्षे धुने गायितुं व्यङ्ग्यवृष्टिं च आरब्धवन्तः

ਕੋਠਨ ਪੈ ਨਿਰਖੈ ਚੜਿ ਤਾਸਨਿ ਤਾ ਛਬਿ ਕੀ ਉਪਮਾ ਜੀਅ ਧਾਰੀ ॥
कोठन पै निरखै चड़ि तासनि ता छबि की उपमा जीअ धारी ॥

(बहु) छतौ आरुह्य तान् पश्यन्ति स्म।

ਬੈਠਿ ਬਿਵਾਨ ਕੁਟੰਬ ਸਮੇਤ ਸੁ ਦੇਖਤ ਦੇਵਨ ਕੀ ਮਹਤਾਰੀ ॥੨੭॥
बैठि बिवान कुटंब समेत सु देखत देवन की महतारी ॥२७॥

कविः तेषां छततः पश्यन्तीनां सौन्दर्यं उक्त्वा अवदत् यत् ते स्ववायुवाहनात् विवाहपक्षं दृष्ट्वा देवमातृ इव दृश्यन्ते।27।

ਕਬਿਤੁ ॥
कबितु ॥

कबिट्

ਬਾਸੁਦੇਵ ਆਇਓ ਰਾਜੈ ਮੰਡਲ ਬਨਾਇਓ ਮਨਿ ਮਹਾ ਸੁਖ ਪਾਇਓ ਤਾ ਕੋ ਆਨਨ ਨਿਰਖ ਕੈ ॥
बासुदेव आइओ राजै मंडल बनाइओ मनि महा सुख पाइओ ता को आनन निरख कै ॥

वासुदेवस्य आगमनसमये राजा मण्डपस्य निर्माणं कृतवान्, तस्य सुन्दरं मुखं दृष्ट्वा सः अतीव प्रसन्नः अभवत्

ਸੁਗੰਧਿ ਲਗਾਯੋ ਰਾਗ ਗਾਇਨਨ ਗਾਯੋ ਤਿਸੈ ਬਹੁਤ ਦਿਵਾਯੋ ਬਰ ਲਿਆਯੋ ਜੋ ਪਰਖ ਕੈ ॥
सुगंधि लगायो राग गाइनन गायो तिसै बहुत दिवायो बर लिआयो जो परख कै ॥

सर्वेषु गीतेषु सुगन्धाः सिक्ताः गायन्ति स्म तथा च चयनं अनुमोदितवान् वाणिज्यदूतः, महतीं पुरस्कृतः अभवत्

ਛਾਤੀ ਹਾਥ ਲਾਯੋ ਸੀਸ ਨਿਆਯੋ ਉਗ੍ਰਸੈਨ ਤਬੈ ਆਦਰ ਪਠਾਯੋ ਪੂਜ ਮਨ ਮੈ ਹਰਖ ਕੈ ॥
छाती हाथ लायो सीस निआयो उग्रसैन तबै आदर पठायो पूज मन मै हरख कै ॥

उगरसैनः स्तने हस्तं स्थापयित्वा, हर्षेण शिरः प्रणमयित्वा मनसि प्रसन्नः भूत्वा मेलनं पूजयति स्म

ਭਯੋ ਜਨੁ ਮੰਗਨ ਨ ਭੂਮਿ ਪਰ ਬਾਦਰ ਸੋ ਰਾਜਾ ਉਗ੍ਰਸੈਨ ਗਯੋ ਕੰਚਨ ਬਰਖ ਕੈ ॥੨੮॥
भयो जनु मंगन न भूमि पर बादर सो राजा उग्रसैन गयो कंचन बरख कै ॥२८॥

एतस्मिन् समये राजा उगरसैनः सुवर्णवृष्टिं कुर्वन् स्वर्गमेघ इव आविर्भूतः, सः याचकानां कृते असंख्यसुवर्णमुद्राः दानेन दत्तवान्।२८।

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਉਗ੍ਰਸੈਨ ਤਬ ਕੰਸ ਕੋ ਲਯੋ ਹਜੂਰਿ ਬੁਲਾਇ ॥
उग्रसैन तब कंस को लयो हजूरि बुलाइ ॥

उग्रसैनं कंस इति

ਕਹਿਓ ਸਾਥ ਤੁਮ ਜਾਇ ਕੈ ਦੇਹੁ ਭੰਡਾਰੁ ਖੁਲਾਇ ॥੨੯॥
कहिओ साथ तुम जाइ कै देहु भंडारु खुलाइ ॥२९॥

तदा उगरसैनः कंसस्य समीपे आहूय अवदत्, गत्वा दानार्थं भण्डारद्वाराणि उद्घाटयतु।29।

ਅਉਰ ਸਮਗਰੀ ਅੰਨ ਕੀ ਲੈ ਜਾ ਤਾ ਕੇ ਪਾਸਿ ॥
अउर समगरी अंन की लै जा ता के पासि ॥

तेषां समीपं भोजनादिकं नीत्वा ।

ਕਰਿ ਪ੍ਰਨਾਮੁ ਤਾ ਕੋ ਤਬੈ ਇਉ ਕਰਿਯੋ ਅਰਦਾਸਿ ॥੩੦॥
करि प्रनामु ता को तबै इउ करियो अरदासि ॥३०॥

कुक्कुटादिकं द्रव्यं आनय प्रणिपत्य वासुदेवं एवं प्रार्थयत्।30।

ਕਾਲ ਰਾਤ੍ਰ ਕੋ ਬ੍ਯਾਹ ਹੈ ਕੰਸਹਿ ਕਹੀ ਸੁਨਾਇ ॥
काल रात्र को ब्याह है कंसहि कही सुनाइ ॥

कंसः (एतत् बासुदेवं प्रति) अवदत्, श्वः रात्रौ विवाहः अस्ति इति।

ਬਾਸੁਦੇਵ ਪੁਰੋਹਿਤ ਕਹੀ ਭਲੀ ਜੁ ਤੁਮੈ ਸੁਹਾਇ ॥੩੧॥
बासुदेव पुरोहित कही भली जु तुमै सुहाइ ॥३१॥

कंसः अवदत्, विवाहः अमावस्य (अन्धकाररात्रेः) कृते निर्धारितः अस्ति अस्मिन् विषये वासुदेवस्य पुरोहितः यथा इच्छसि इति वदन् स्वस्वीकारं दत्तवान् .३१।

ਕੰਸ ਕਹਿਓ ਕਰਿ ਜੋਰਿ ਤਬ ਸਬੈ ਬਾਤ ਕੋ ਭੇਵ ॥
कंस कहिओ करि जोरि तब सबै बात को भेव ॥

कंसः हस्तौ संयोजयित्वा सर्वं विषयं अवदत् (अर्थात् व्याख्यातवान्)।

ਸਾਧਿ ਸਾਧਿ ਪੰਡਿਤ ਕਹਿਯੋ ਅਸ ਮਾਨੀ ਬਸੁਦੇਵ ॥੩੨॥
साधि साधि पंडित कहियो अस मानी बसुदेव ॥३२॥

अथ अस्मिन् पार्श्वे आगत्य कंसः कृताञ्जलिः सर्वाणि घटनानि कथयति स्म तथा च यदा पण्डिताः ज्ञातवन्तः यत् वासुदेवस्य जनाः विवाहस्य तिथिं समयं च स्वीकृतवन्तः तदा सर्वे मनसा अन्तः तस्मै आशीर्वादं दत्तवन्तः।३२।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਰਾਤਿ ਬਿਤੀਤ ਭਈ ਅਰ ਪ੍ਰਾਤਿ ਭਈ ਫਿਰਿ ਰਾਤਿ ਤਬੈ ਚੜਿ ਆਏ ॥
राति बितीत भई अर प्राति भई फिरि राति तबै चड़ि आए ॥

रात्रौ व्यतीता प्रभातश्च ततः (यदा) रात्रिः आगता, ततः ते उपरि आगताः।

ਛਾਡਿ ਦਏ ਹਥਿ ਫੂਲ ਹਜਾਰ ਦੋ ਊਭੁਚ ਪ੍ਰਯੋਧਰ ਐਸਿ ਫਿਰਾਏ ॥
छाडि दए हथि फूल हजार दो ऊभुच प्रयोधर ऐसि फिराए ॥

रात्रिः गता, दिवसः प्रदोषः अभवत् पुनः रात्रौ पतितः ततः तस्याः रात्रौ आतिशबाजीः प्रदर्शिताः, सहस्रपुष्पवर्णं विकीर्णं कृतवन्तः

ਅਉਰ ਹਵਾਈ ਚਲੀ ਨਭ ਕੋ ਉਪਮਾ ਤਿਨ ਕੀ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਸੁਨਾਏ ॥
अउर हवाई चली नभ को उपमा तिन की कबि स्याम सुनाए ॥

एतदतिरिक्तं वायुः आकाशे उड्डीयते स्म इति कविः श्यामः तेषां उपमा कथयति

ਦੇਖਹਿ ਕਉਤਕ ਦੇਵ ਸਬੈ ਤਿਹ ਤੇ ਮਨੋ ਕਾਗਦ ਕੋਟਿ ਪਠਾਏ ॥੩੩॥
देखहि कउतक देव सबै तिह ते मनो कागद कोटि पठाए ॥३३॥

आकाशे उड्डयनं आतिशबाजीं दृष्ट्वा कविः श्याम इत्ययं आलंकारिकरूपेण वदति यत् एतत् चमत्कारं दृष्ट्वा देवाः आकाशे कागददुर्गान् उड्डीयन्ते स्म इति भासते।33।

ਲੈ ਬਸੁਦੇਵ ਕੋ ਅਗ੍ਰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਕੰਸਹਿ ਕੇ ਚਲਿ ਧਾਮ ਗਏ ਹੈ ॥
लै बसुदेव को अग्र पुरोहित कंसहि के चलि धाम गए है ॥

प्रोहितः बासुदेवस्य अनुसरणं कृत्वा कंसस्य गृहं गतः।

ਆਗੇ ਤੇ ਨਾਰਿ ਭਈ ਇਕ ਲੇਹਿਸ ਗਾਗਰ ਪੰਡਿਤ ਡਾਰਿ ਦਏ ਹੈ ॥
आगे ते नारि भई इक लेहिस गागर पंडित डारि दए है ॥

याजकाः वासुदेवं स्वेन सह नीत्वा, कंसस्य गृहं प्रति गच्छन्ति, पुरतः एकां सुन्दरीं स्त्रियं दृष्ट्वा, पण्डितैः तस्याः धातुकुम्भस्य पतनं कृतम्

ਡਾਰਿ ਦਏ ਲਡੂਆ ਗਹਿ ਝਾਟਨਿ ਤਾ ਕੋ ਸੋਊ ਵੇ ਤੋ ਭਛ ਗਏ ਹੈ ॥
डारि दए लडूआ गहि झाटनि ता को सोऊ वे तो भछ गए है ॥

(ततः) कृष्णकेशयुक्तानि (कटिषु) लड्डुः (अन्तर्नि) स्थापयन्ति स्म, यत् ते खादितवन्तः।

ਜਾਦਵ ਬੰਸ ਦੁਹੂੰ ਦਿਸ ਤੇ ਸੁਨਿ ਕੈ ਸੁ ਅਨੇਕਿਕ ਹਾਸ ਭਏ ਹੈ ॥੩੪॥
जादव बंस दुहूं दिस ते सुनि कै सु अनेकिक हास भए है ॥३४॥

यस्मात् मिष्टान्नानि झटकेन निःसृतानि तानि सर्वाणि ज्ञात्वा एतानि मधुराणि आदाय खादितानि, यादवगोत्रस्य पक्षद्वयं नानाप्रकारेण उपहासितम्।३४।

ਕਬਿਤੁ ॥
कबितु ॥

कबिट्

ਗਾਵਤ ਬਜਾਵਤ ਸੁ ਗਾਰਨ ਦਿਵਾਖਤ ਆਵਤ ਸੁਹਾਵਤ ਹੈ ਮੰਦ ਮੰਦ ਗਾਵਤੀ ॥
गावत बजावत सु गारन दिवाखत आवत सुहावत है मंद मंद गावती ॥

स्ववाद्यं गायन्तः वादयन्तः च स्वव्यङ्ग्यगीतानां जपं कुर्वन्तः महिलाः अतीव प्रभावशालिनः दृश्यन्ते

ਕੇਹਰਿ ਸੀ ਕਟਿ ਅਉ ਕੁਰੰਗਨ ਸੇ ਦ੍ਰਿਗ ਜਾ ਕੇ ਗਜ ਕੈਸੀ ਚਾਲ ਮਨ ਭਾਵਤ ਸੁ ਆਵਤੀ ॥
केहरि सी कटि अउ कुरंगन से द्रिग जा के गज कैसी चाल मन भावत सु आवती ॥

सिंहसदृशं कृशकटिं, करसदृशं नेत्रं गजवत् गमनम्।

ਮੋਤਿਨ ਕੇ ਚਉਕਿ ਕਰੇ ਲਾਲਨ ਕੇ ਖਾਰੇ ਧਰੇ ਬੈਠੇ ਤਬੈ ਦੋਊ ਦੂਲਹਿ ਦੁਲਹੀ ਸੁਹਾਵਤੀ ॥
मोतिन के चउकि करे लालन के खारे धरे बैठे तबै दोऊ दूलहि दुलही सुहावती ॥

रत्नचतुष्कोणाभ्यन्तरे हीरकरत्नासनेषु च वरवधूः उभौ भव्यौ दृश्यन्ते

ਬੇਦਨ ਕੀ ਧੁਨਿ ਕੀਨੀ ਬਹੁ ਦਛਨਾ ਦਿਜਨ ਦੀਨੀ ਲੀਨੀ ਸਾਤ ਭਾਵਰੈ ਜੋ ਭਾਵਤੇ ਸੋਭਾਵਤੀ ॥੩੫॥
बेदन की धुनि कीनी बहु दछना दिजन दीनी लीनी सात भावरै जो भावते सोभावती ॥३५॥

वैदिकमन्त्रजपस्य धार्मिकदानग्रहणस्य च अन्तः ईश्वरस्य इच्छानुसारं सप्तवैवाहिकपरिक्रमणैः विवाहः सम्पन्नः ३५.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਰਾਤਿ ਭਏ ਬਸੁਦੇਵ ਜੂ ਕੀਨੋ ਤਹਾ ਬਿਲਾਸ ॥
राति भए बसुदेव जू कीनो तहा बिलास ॥

(यदा) रात्रिः आगता, बासुदेव जी तत्र (बहुविधं) हास्यं कृतवान्।

ਪ੍ਰਾਤ ਭਏ ਉਠ ਕੈ ਤਬੈ ਗਇਓ ਸਸੁਰ ਕੇ ਪਾਸਿ ॥੩੬॥
प्रात भए उठ कै तबै गइओ ससुर के पासि ॥३६॥

रात्रौ वासुदेवः कस्मिंश्चित् स्थाने स्थित्वा प्रातः उत्थाय श्वशुरेण उगरसैनेन सह मिलितुं अगच्छत्।३६।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਸਾਜ ਸਮੇਤ ਦਏ ਗਜ ਆਯੁਤ ਸੁ ਅਉਰ ਦਏ ਤ੍ਰਿਗੁਣੀ ਰਥਨਾਰੇ ॥
साज समेत दए गज आयुत सु अउर दए त्रिगुणी रथनारे ॥

(उग्रसैन ददौ) दशसहस्राणि गजानि उपकरणानि त्रिगुणानि च रथानि (दौहेत्)।

ਲਛ ਭਟੰ ਦਸ ਲਛ ਤੁਰੰਗਮ ਊਟ ਅਨੇਕ ਭਰੇ ਜਰ ਭਾਰੇ ॥
लछ भटं दस लछ तुरंगम ऊट अनेक भरे जर भारे ॥

अलङ्कृतानि गजानि अश्वानि च त्रिविधानि रथानि च दत्तानि (विवाहे), एकलक्षं योद्धा, दशलक्षाणि अश्वाः, अनेकाः उष्ट्राः च सुवर्णभाराः दत्ताः

ਛਤੀਸ ਕੋਟ ਦਏ ਦਲ ਪੈਦਲ ਸੰਗਿ ਕਿਧੋ ਤਿਨ ਕੇ ਰਖਵਾਰੇ ॥
छतीस कोट दए दल पैदल संगि किधो तिन के रखवारे ॥

षष्टिः कोटयः पदातिसैनिकाः दत्ताः, तेषां रक्षणार्थं तेषां सह गन्तुं इव ।

ਕੰਸ ਤਬੈ ਤਿਹ ਰਾਖਨ ਕਉ ਮਨੋ ਆਪ ਭਏ ਰਥ ਕੇ ਹਕਵਾਰੇ ॥੩੭॥
कंस तबै तिह राखन कउ मनो आप भए रथ के हकवारे ॥३७॥

षट्त्रिंशत् कोटिसैनिकाः पदातिभिः दत्ताः, ये सर्वेषां रक्षणाय दत्ताः इव कंसः स्वयं देवकीवासुदेवयोः सारथिः सर्वरक्षणाय च अभवत्।३७।

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਕੰਸ ਲਵਾਏ ਜਾਤ ਤਿਨਿ ਸਕਲ ਪ੍ਰਬਲ ਦਲ ਸਾਜਿ ॥
कंस लवाए जात तिनि सकल प्रबल दल साजि ॥

(यदा) कंसः तान् सर्वैः महासैन्यैः उपकरणैः सह नीत्वा आसीत् ।

ਆਗੇ ਤੇ ਸ੍ਰਵਨਨ ਸੁਨੀ ਬਿਧ ਕੀ ਅਸੁਭ ਅਵਾਜ ॥੩੮॥
आगे ते स्रवनन सुनी बिध की असुभ अवाज ॥३८॥

यदा कंसः सर्वैः बलैः सह गच्छति स्म तदा अग्रे गच्छन् अदृश्यं अशुभं स्वरं श्रुतवान्।38।

ਨਭਿ ਬਾਨੀ ਬਾਚ ਕੰਸ ਸੋ ॥
नभि बानी बाच कंस सो ॥

कंसमुद्दिश्य स्वर्गभाषणम्-

ਕਬਿਤੁ ॥
कबितु ॥

कबिट्

ਦੁਖ ਕੋ ਹਰਿਨ ਬਿਧ ਸਿਧਿ ਕੇ ਕਰਨ ਰੂਪ ਮੰਗਲ ਧਰਨ ਐਸੋ ਕਹਿਯੋ ਹੈ ਉਚਾਰ ਕੈ ॥
दुख को हरिन बिध सिधि के करन रूप मंगल धरन ऐसो कहियो है उचार कै ॥

क्लेशहरः महाशक्त्यर्थं तपः, समृद्धिप्रदः च स्वर्गवाक्येन उक्तवान् ।

ਲੀਏ ਕਹਾ ਜਾਤ ਤੇਰੋ ਕਾਲ ਹੈ ਰੇ ਮੂੜ ਮਤਿ ਆਠਵੋ ਗਰਭ ਯਾ ਕੋ ਤੋ ਕੋ ਡਾਰੈ ਮਾਰਿ ਹੈ ॥
लीए कहा जात तेरो काल है रे मूड़ मति आठवो गरभ या को तो को डारै मारि है ॥

हे मूर्ख ! त्वं मृत्युं कुत्र नयसि ? अष्टमः पुत्रोऽस्य (देवकी) ते मृत्योः कारणं भविष्यति