श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 1349


ਲਾਲ ਮਤੀ ਰਾਨੀ ਤਿਹ ਸੋਹੈ ॥
लाल मती रानी तिह सोहै ॥

तस्य राज्ञ्याः नाम लाल मति शोभदा आसीत्

ਸੁਰ ਨਰ ਨਾਰਿ ਭੁਜੰਗਨ ਮੋਹੈ ॥੧॥
सुर नर नारि भुजंगन मोहै ॥१॥

(कं दृष्ट्वा) देवाः, पुरुषाः, नारीः, नागकन्याश्च मुग्धाः भवन्ति स्म। १.

ਸਿੰਘ ਮੇਦਨੀ ਸੁਤ ਕਾ ਨਾਮਾ ॥
सिंघ मेदनी सुत का नामा ॥

(तस्य) पुत्रस्य नाम मेदनीसिंहः आसीत्

ਥਕਿਤ ਰਹਤ ਜਾ ਕੌ ਲਖਿ ਬਾਮਾ ॥
थकित रहत जा कौ लखि बामा ॥

यं दृष्ट्वा स्त्रियः उन्मत्ताः भवन्ति स्म।

ਅਧਿਕ ਰੂਪ ਤਾ ਕੋ ਬਿਧਿ ਕਰਿਯੋ ॥
अधिक रूप ता को बिधि करियो ॥

विधादतः तं (किञ्चित्) अधिकं स्वरूपात्मकं कृतवान्।

ਜਨੁ ਕਰਿ ਕਾਮ ਦੇਵ ਅਵਤਰਿਯੋ ॥੨॥
जनु करि काम देव अवतरियो ॥२॥

(एवं दृश्यते स्म) कामदेवः स्वयं अवतारितः इव। २.

ਚਪਲਾ ਦੇ ਤਹ ਸਾਹ ਦੁਲਾਰੀ ॥
चपला दे तह साह दुलारी ॥

(तत्र) चपलस्य (देई) नाम शाहस्य कन्या आसीत्।

ਕਨਕ ਅਵਟਿ ਸਾਚੇ ਜਨੁ ਢਾਰੀ ॥
कनक अवटि साचे जनु ढारी ॥

यथा सुवर्णं द्रवितं पुटं च ढालः अस्ति।

ਰਾਜ ਪੁਤ੍ਰ ਜਬ ਤਾਹਿ ਨਿਹਾਰਾ ॥
राज पुत्र जब ताहि निहारा ॥

तं दृष्ट्वा राजकुमारः ।

ਨਿਰਖਿ ਤਰੁਨਿ ਹ੍ਵੈ ਗਯੋ ਮਤਵਾਰਾ ॥੩॥
निरखि तरुनि ह्वै गयो मतवारा ॥३॥

अतः युवतीं दृष्ट्वा सः उन्मत्तः अभवत् । ३.

ਏਕ ਸਹਚਰੀ ਨਿਕਟਿ ਬੁਲਾਈ ॥
एक सहचरी निकटि बुलाई ॥

सः एकां दासीं आहूतवान्।

ਅਮਿਤ ਦਰਬ ਦੈ ਤਹਾ ਪਠਾਈ ॥
अमित दरब दै तहा पठाई ॥

(सः) अकथितधनराशिं दत्त्वा तत्र प्रेषितः।

ਜਬ ਤੈ ਚਪਲ ਮਤੀ ਕੌ ਲ੍ਰਯੈ ਹੈਂ ॥
जब तै चपल मती कौ ल्रयै हैं ॥

(उवाच च) यदा त्वं चपल मातिम् आनयसि, २.

ਮੁਖਿ ਮੰਗ ਹੈ ਜੋ ਕਛੁ ਸੋ ਪੈ ਹੈਂ ॥੪॥
मुखि मंग है जो कछु सो पै हैं ॥४॥

(ततः) मुखात् यत् याचसे तत् प्राप्स्यसि। ४.

ਬਚਨ ਸੁਨਤ ਸਹਚਰਿ ਤਹ ਗਈ ॥
बचन सुनत सहचरि तह गई ॥

(राजकुमारस्य) वचनं श्रुत्वा दासी तत्र गता

ਬਹੁ ਬਿਧਿ ਤਾਹਿ ਪ੍ਰਬੋਧਤ ਭਈ ॥
बहु बिधि ताहि प्रबोधत भई ॥

सः च बहुधा व्याख्यातुम् आरब्धवान्।

ਸਾਹ ਸੁਤਾ ਜਬ ਹਾਥ ਨ ਆਈ ॥
साह सुता जब हाथ न आई ॥

यदा शाहस्य पुत्री न नियन्त्रिता आसीत्, तदा ।

ਤਬ ਦੂਤੀ ਇਹ ਘਾਤ ਬਨਾਈ ॥੫॥
तब दूती इह घात बनाई ॥५॥

अथ दूतः एतत् दाओ प्रयुक्तवान्।5.

ਤਵ ਪਿਤਿ ਧਾਮ ਜੁ ਨਏ ਉਸਾਰੇ ॥
तव पिति धाम जु नए उसारे ॥

(वक्तुं आरब्धवान्) तव पित्रा निर्मिताः नवीनाः प्रासादाः,

ਚਲਹੁ ਜਾਇ ਤਿਹ ਲਖੌ ਸਵਾਰੇ ॥
चलहु जाइ तिह लखौ सवारे ॥

गत्वा तान् सम्यक् अवलोकयतु।

ਯੌ ਕਹਿ ਡਾਰਿ ਡੋਰਿਯਹਿ ਲਿਯੋ ॥
यौ कहि डारि डोरियहि लियो ॥

इत्युक्त्वा सः (तस्य राजपुत्रस्य कन्याम्) डोलीयां (पालन्क्विन्) उपविष्टवान्।

ਪਰਦਨ ਡਾਰਿ ਚਹੂੰ ਦਿਸਿ ਦਿਯੋ ॥੬॥
परदन डारि चहूं दिसि दियो ॥६॥

चतुर्भुजेषु च पर्दां कृतवान्। ६.

ਇਹ ਛਲ ਸਾਹ ਸੁਤਾ ਡਹਕਾਈ ॥
इह छल साह सुता डहकाई ॥

अनेन युक्त्या शाहस्य कन्या वञ्चिता अभवत्

ਸੰਗ ਲਏ ਨ੍ਰਿਪ ਸੁਤ ਘਰ ਆਈ ॥
संग लए न्रिप सुत घर आई ॥

तया सह च राजकुमारस्य गृहम् आगतः।

ਤਹੀ ਆਨਿ ਪਰਦਾਨ ਉਘਾਰ ॥
तही आनि परदान उघार ॥

तत्र आगत्य पर्दानि उद्घाटितवान्

ਨਾਰਿ ਲਖਾ ਤਹ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰਾ ॥੭॥
नारि लखा तह राज कुमारा ॥७॥

(ततः) सा स्त्रिया तं राजकुमारं दृष्टवती।7.

ਤਾਤ ਮਾਤ ਇਹ ਠੌਰ ਨ ਭਾਈ ॥
तात मात इह ठौर न भाई ॥

(चिन्तयितुं आरब्धवान्) न मम माता पिता न भ्राता (कोऽपि) अत्र अस्ति।

ਇਨ ਦੂਤੀ ਹੌ ਆਨਿ ਫਸਾਈ ॥
इन दूती हौ आनि फसाई ॥

अयं दूतः (माम्) आनयत्, तं फसितवान् च।

ਰਾਜ ਕੁਅਰ ਜੌ ਮੁਝੈ ਨ ਪੈ ਹੈ ॥
राज कुअर जौ मुझै न पै है ॥

यदि राजकुमारः इदानीं मां प्राप्तुं न शक्नोति तर्हि

ਨਾਕ ਕਾਨ ਕਟਿ ਲੀਕ ਲਗੈ ਹੈ ॥੮॥
नाक कान कटि लीक लगै है ॥८॥

ततः सः (मम) नासिकां कर्णं च छित्त्वा लीकं करिष्यति। ८.

ਹਾਇ ਹਾਇ ਕਰਿ ਗਿਰੀ ਧਰਨਿ ਪਰ ॥
हाइ हाइ करि गिरी धरनि पर ॥

(सा) 'हि हि' इति भूमौ पतिता।

ਕਟੀ ਕਹਾ ਕਰ ਯਾਹਿ ਬਿਛੂ ਬਰ ॥
कटी कहा कर याहि बिछू बर ॥

वृश्चिकेन च दष्टः इति वक्तुं आरब्धवान्।

ਧ੍ਰਿਗ ਬਿਧਿ ਕੋ ਮੋ ਸੌ ਕਸ ਕੀਯਾ ॥
ध्रिग बिधि को मो सौ कस कीया ॥

धिक् यत् (अत्याचारः) विधाता मम कृते कृतवान्

ਰਾਜ ਕੁਅਰ ਨਹਿ ਭੇਟਨ ਦੀਯਾ ॥੯॥
राज कुअर नहि भेटन दीया ॥९॥

तत् (अहं) यावत् राजकुमारं न मिलितवान् तावत् न दत्तम्। ९.

ਅਬ ਮੈ ਨਿਜੁ ਘਰ ਕੌ ਫਿਰਿ ਜੈ ਹੌ ॥
अब मै निजु घर कौ फिरि जै हौ ॥

अधुना अहं स्वगृहं प्रति आगच्छामि

ਦ੍ਵੈ ਦਿਨ ਕੌ ਤੁਮਰੇ ਫਿਰਿ ਐ ਹੌ ॥
द्वै दिन कौ तुमरे फिरि ऐ हौ ॥

अहं च द्वे द्वे दिने भवतः समीपम् आगमिष्यामि।

ਰਾਜ ਪੁਤ੍ਰ ਲਖਿ ਕ੍ਰਿਯਾ ਨ ਲਈ ॥
राज पुत्र लखि क्रिया न लई ॥

राजकुमारः तस्य चरित्रं न अवगच्छति स्म ।

ਇਹ ਛਲ ਮੂੰਡ ਮੂੰਡ ਤਿਹ ਗਈ ॥੧੦॥
इह छल मूंड मूंड तिह गई ॥१०॥

अनेन युक्त्या (सा) तस्य शिरः मुण्डयित्वा गता (अर्थात् युक्त्या त्यक्तवती)।१०।

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਖ੍ਯਾਨੇ ਤ੍ਰਿਯਾ ਚਰਿਤ੍ਰੇ ਮੰਤ੍ਰੀ ਭੂਪ ਸੰਬਾਦੇ ਤੀਨ ਸੌ ਛਿਆਨਵੋ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਮਾਪਤਮ ਸਤੁ ਸੁਭਮ ਸਤੁ ॥੩੯੬॥੭੦੪੩॥ਅਫਜੂੰ॥
इति स्री चरित्र पख्याने त्रिया चरित्रे मंत्री भूप संबादे तीन सौ छिआनवो चरित्र समापतम सतु सुभम सतु ॥३९६॥७०४३॥अफजूं॥

अत्र श्रीचरितोपख्यानस्य त्रिचरितस्य मन्त्री भूपसंवादस्य ३९६ अध्यायः समाप्तः, सर्वं शुभम्।३९६।७०४३। गच्छति

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਸਗਰ ਦੇਸ ਸੁਨਿਯਤ ਹੈ ਜਹਾ ॥
सगर देस सुनियत है जहा ॥

यत्र सागरः नाम देशः श्रूयते स्म,

ਸਗਰ ਸੈਨ ਰਾਜਾ ਇਕ ਤਹਾ ॥
सगर सैन राजा इक तहा ॥

तत्र सागर सेन् नाम राजा आसीत् ।

ਸਗਰ ਦੇਇ ਤਿਹ ਸੁਤਾ ਭਨਿਜੈ ॥
सगर देइ तिह सुता भनिजै ॥

तस्य पुत्र्याः नाम सागर देई आसीत् ।

ਚੰਦ ਸੂਰ ਲਖਿ ਤਾਹਿ ਜੁ ਲਜੈ ॥੧॥
चंद सूर लखि ताहि जु लजै ॥१॥

सूर्यचन्द्रोऽपि तं दृष्ट्वा लज्जिताः। १.

ਗਜਨੀ ਰਾਇ ਤਵਨ ਜਹ ਲਹਿਯੋ ॥
गजनी राइ तवन जह लहियो ॥

यदा सः गजनी रायं दृष्टवान्

ਮਨ ਕ੍ਰਮ ਬਚਨ ਕੁਅਰਿ ਅਸ ਕਹਿਯੋ ॥
मन क्रम बचन कुअरि अस कहियो ॥

(ततः) मनसा वाचा कर्मणा कुमारी उवाच।

ਐਸੋ ਛੈਲ ਏਕ ਦਿਨ ਪੈਯੈ ॥
ऐसो छैल एक दिन पैयै ॥

यदि केवलम् एकदिनस्य कृते एतादृशं सुन्दरं त्वचां प्राप्नोमि तर्हि

ਜਨਮ ਜਨਮ ਪਲ ਪਲ ਬਲਿ ਜੈਯੈ ॥੨॥
जनम जनम पल पल बलि जैयै ॥२॥

अतः जन्मजन्मपर्यन्तं क्षणं क्षणं बलिहारं गमिष्यामि। २.

ਸਖੀ ਏਕ ਤਿਹ ਤੀਰ ਪਠਾਇ ॥
सखी एक तिह तीर पठाइ ॥

(सः) तस्मै सखीं प्रेषितवान्

ਜਿਹ ਤਿਹ ਬਿਧਿ ਕਰਿ ਲਿਯਾ ਬੁਲਾਇ ॥
जिह तिह बिधि करि लिया बुलाइ ॥

कथं च सः (तम्) आहूतवान्।

ਅਪਨ ਸੇਜ ਪਰ ਤਿਹ ਬੈਠਾਰਾ ॥
अपन सेज पर तिह बैठारा ॥

तं स्वपीठे उपविष्टवान्

ਕਾਮ ਭੋਗ ਕਾ ਰਚਾ ਅਖਾਰਾ ॥੩॥
काम भोग का रचा अखारा ॥३॥

तथा (ऋषिः) कामक्रीडाक्षेत्रं कृतवान्। ३.

ਬੈਠ ਸੇਜ ਪਰ ਦੋਇ ਕਲੋਲਹਿ ॥
बैठ सेज पर दोइ कलोलहि ॥

मुने उपविष्टौ तौ जपन्तौ

ਮਧੁਰ ਮਧੁਰ ਧੁਨਿ ਮੁਖ ਤੇ ਬੋਲਹਿ ॥
मधुर मधुर धुनि मुख ते बोलहि ॥

मधुरं च वदति स्म।

ਭਾਤਿ ਭਾਤਿ ਤਨ ਕਰਤ ਬਿਲਾਸਾ ॥
भाति भाति तन करत बिलासा ॥

मातापितृभयं परित्यज्य

ਤਾਤ ਮਾਤ ਕੋ ਤਜਿ ਕਰ ਤ੍ਰਾਸਾ ॥੪॥
तात मात को तजि कर त्रासा ॥४॥

(ते) नानाविषयेषु प्रवृत्ताः। ४.

ਪੋਸਤ ਭਾਗ ਅਫੀਮ ਮੰਗਾਵਹਿ ॥
पोसत भाग अफीम मंगावहि ॥

(ते) पोपबीजं, शङ्खं, अफीमं च याचितवन्तः

ਏਕ ਖਾਟ ਪਰ ਬੈਠ ਚੜਾਵਹਿ ॥
एक खाट पर बैठ चड़ावहि ॥

शयने उपविश्य च खादति स्म।

ਤਰੁਨ ਤਰੁਨਿ ਉਰ ਸੌ ਉਰਝਾਈ ॥
तरुन तरुनि उर सौ उरझाई ॥

नायकः नायिका च (परस्परस्य) वक्षःस्थले निपीडितौ

ਰਸਿ ਰਸਿ ਕਸਿ ਕਸਿ ਭੋਗ ਕਮਾਈ ॥੫॥
रसि रसि कसि कसि भोग कमाई ॥५॥

सः च रसस्य आनन्दं ग्रहीतुं आरब्धवान्। ५.

ਰਾਨੀ ਸਹਿਤ ਪਿਤਾ ਤਾ ਕੌ ਬਰ ॥
रानी सहित पिता ता कौ बर ॥

पित्रा सह राणी

ਆਵਤ ਭਯੋ ਦੁਹਿਤਾਹੂੰ ਕੇ ਘਰ ॥
आवत भयो दुहिताहूं के घर ॥

पुत्रस्य गृहम् आगतः।

ਅਵਰ ਘਾਤ ਤਿਹ ਹਾਥ ਨ ਆਈ ॥
अवर घात तिह हाथ न आई ॥

(राजकुमारीं प्रति) अन्यः कोऽपि दावो न सुझातः

ਤਾਤ ਮਾਤ ਹਨਿ ਦਏ ਦਬਾਈ ॥੬॥
तात मात हनि दए दबाई ॥६॥

मातापितरौ च हत्वा दमितवान्। ६.

ਨਿਜੁ ਆਲੈ ਕਹ ਆਗਿ ਲਗਾਇ ॥
निजु आलै कह आगि लगाइ ॥

तस्य गृहे अग्निम् अयच्छत्

ਰੋਇ ਉਠੀ ਨਿਜੁ ਪਿਯਹਿ ਦੁਰਾਇ ॥
रोइ उठी निजु पियहि दुराइ ॥

तथा स्वसखीं निगूढ्य रोदितुम् आरब्धा।

ਅਨਲ ਲਗਤ ਦਾਰੂ ਕਹ ਭਈ ॥
अनल लगत दारू कह भई ॥

(उच्यते) बारूदः अग्निम् आदाय ('अनल')।

ਰਾਨੀ ਰਾਵ ਸਹਿਤ ਉਡ ਗਈ ॥੭॥
रानी राव सहित उड गई ॥७॥

राज्ञी च राज्ञा सह उड्डीयत।7.

ਅਵਰ ਪੁਰਖ ਕਛੁ ਭੇਦ ਨ ਭਾਯੋ ॥
अवर पुरख कछु भेद न भायो ॥

न अन्यः पुरुषः भेदं कृतवान्

ਕਹਾ ਚੰਚਲਾ ਕਾਜ ਕਮਾਯੋ ॥
कहा चंचला काज कमायो ॥

स्त्री किं चरित्रं कृतवती ?

ਅਪਨ ਰਾਜ ਦੇਸ ਕਾ ਕਰਾ ॥
अपन राज देस का करा ॥

त्वं स्वदेशस्य शासनं कर्तुं आरब्धवान्