श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 546


ਸ੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਜ ਨਾਇਕ ਕੀ ਚਰਚਾ ਸੰਗ ਸਾਸ ਘਰੀ ਪੁਨਿ ਜਾਮਨ ਟਾਰੈ ॥੨੪੪੩॥
स्री ब्रिज नाइक की चरचा संग सास घरी पुनि जामन टारै ॥२४४३॥

एवं कृष्णविषये घण्टाभिः एकत्र चर्चां कृतवन्तः।२४४३।

ਭੂਪ ਦਿਜੋਤਮ ਕੀ ਅਤਿ ਹੀ ਹਰਿ ਜੂ ਮਨ ਮੈ ਜਬ ਪ੍ਰੀਤਿ ਬਿਚਾਰੀ ॥
भूप दिजोतम की अति ही हरि जू मन मै जब प्रीति बिचारी ॥

श्रीकृष्णः इदं नृपस्य ब्राह्मणस्य च प्रेम्णः अनुभूतवान्, तथा च

ਮੇਰੇ ਹੈ ਧਿਆਨ ਕੇ ਬੀਚ ਪਰੇ ਇਹ ਅਉਰ ਕਥਾ ਗ੍ਰਿਹ ਕੀ ਜੁ ਬਿਸਾਰੀ ॥
मेरे है धिआन के बीच परे इह अउर कथा ग्रिह की जु बिसारी ॥

सः चिन्तितवान् यत् एते जनाः अन्येषां गृहकार्यं त्यक्त्वा केवलं तस्य ध्याने एव लीनाः भवन्ति

ਦਾਰੁਕ ਕਉ ਕਹਿ ਸ੍ਯੰਦਨ ਪੈ ਜੁ ਕਰੀ ਪ੍ਰਭ ਜੀ ਤਿਹ ਓਰਿ ਸਵਾਰੀ ॥
दारुक कउ कहि स्यंदन पै जु करी प्रभ जी तिह ओरि सवारी ॥

स सूतं दारुकं आहूय रथं तेषां पार्श्वे प्रेषितवान्

ਸਾਧਨ ਜਾਇ ਸਨਾਥ ਕਰੋ ਅਬ ਸ੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਜਨਾਥ ਇਹੈ ਜੀਅ ਧਾਰੀ ॥੨੪੪੪॥
साधन जाइ सनाथ करो अब स्री ब्रिजनाथ इहै जीअ धारी ॥२४४४॥

एतेषां असहायानां दर्शनान्तरं गत्वा तान् प्रसादयेत् इति चिन्तयति स्म ।२४४४ ।

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਤਬ ਜਦੁਪਤਿ ਦੁਇ ਰੂਪ ਬਨਾਯੋ ॥
तब जदुपति दुइ रूप बनायो ॥

ततः श्रीकृष्णः रूपद्वयं धारितवान्।

ਇਕ ਦਿਜ ਕੈ ਇਕ ਨ੍ਰਿਪ ਕੇ ਆਯੋ ॥
इक दिज कै इक न्रिप के आयो ॥

ततः कृष्णः टोरूपेषु प्रकटितः, एकस्मिन् रूपे सः राजानं समीपं गतः अपरस्मिन् रूपे ब्राह्मणस्य समीपं गतः

ਦਿਜ ਨ੍ਰਿਪ ਅਤਿ ਸੇਵਾ ਤਿਹ ਕਰੀ ॥
दिज न्रिप अति सेवा तिह करी ॥

राजा ब्राह्मणश्च तं सेवयामास (स्वस्वगृहेषु)।

ਚਿਤ ਕੀ ਸਭ ਚਿੰਤਾ ਪਰਹਰੀ ॥੨੪੪੫॥
चित की सभ चिंता परहरी ॥२४४५॥

अत्यन्तं सेवां कृत्वा राजा ब्राह्मणौ सर्वान् मनसा क्लेशान् परित्यजौ ॥२४४५॥

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਚਾਰ ਮਾਸ ਹਰਿ ਜੂ ਤਹਾ ਰਹੇ ਬਹੁਤੁ ਸੁਖ ਪਾਇ ॥
चार मास हरि जू तहा रहे बहुतु सुख पाइ ॥

चतुर्मासान् तत्र कृष्णः स्थित्वा महतीं सुखं लब्धवान् |

ਬਹੁਰੁ ਆਪੁਨੇ ਗ੍ਰਿਹ ਗਏ ਜਸ ਕੀ ਬੰਬ ਬਜਾਇ ॥੨੪੪੬॥
बहुरु आपुने ग्रिह गए जस की बंब बजाइ ॥२४४६॥

कृष्णः तत्र चतुर्मासान् सुखेन स्थित्वा ततः स्वगृहं गत्वा तुरहीनादं जनयन्।२४४६।

ਇਕ ਕਹਿ ਗੇ ਦਿਜ ਭੂਪ ਕਉ ਬ੍ਰਿਜਪਤਿ ਕਰਿ ਇਸ ਨੇਹੁ ॥
इक कहि गे दिज भूप कउ ब्रिजपति करि इस नेहु ॥

अस्य प्रेम्णः कारणात् श्रीकृष्णः राजानं ब्राह्मणं च एकत्वेन आहूतवान्

ਬੇਦ ਚਾਰਿ ਜਿਉ ਮੁਹਿ ਜਪੈ ਤਿਉ ਮੁਹਿ ਜਪੁ ਸੁਨਿ ਲੇਹੁ ॥੨੪੪੭॥
बेद चारि जिउ मुहि जपै तिउ मुहि जपु सुनि लेहु ॥२४४७॥

श्रीकृष्णः राजानं ब्राह्मणं च प्रेम्णा उक्तवान् – “यथा चत्वारः वेदाः मम नाम पुनः पुनः वदन्ति, भवन्तः अपि मम नाम पुनः पुनः पुनः शृणुत” इति २४४७।

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਸਿਕੰਧ ਪੁਰਾਣੇ ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕੇ ਗ੍ਰੰਥੇ ਕ੍ਰਿਸਨਾਵਤਾਰੇ ਕਾਨ੍ਰਹ ਜੂ ਰਾਜਾ ਤਥਾ ਦਿਜ ਕੋ ਦਰਸਨ ਦੇ ਕਰਿ ਗ੍ਰਿਹ ਕੋ ਜਾਤ ਭਏ ਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤੰ ॥
इति स्री दसम सिकंध पुराणे बचित्र नाटके ग्रंथे क्रिसनावतारे कान्रह जू राजा तथा दिज को दरसन दे करि ग्रिह को जात भए धिआइ समापतं ॥

बचित्तरनाटके कृष्णावतार (दशम स्कन्धपुराणमाश्रित) मथिलादेशराज ब्राह्मणस्य च प्रकरणवर्णनसमाप्ति।

ਅਥ ਰਾਜਾ ਪਰੀਛਿਤ ਜੀ ਤਥਾ ਸੁਕਦੇਵ ਪਰਸਪਰ ਬਾਚ ॥
अथ राजा परीछित जी तथा सुकदेव परसपर बाच ॥

इदानीं शुक्देवस्य वर्णनं राजा परीक्षतमुद्दिश्य आरभते

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਕਾ ਬਿਧਿ ਗਾਵਤ ਹੈ ਗੁਨ ਬੇਦ ਸੁਨੋ ਤੁਮ ਤੇ ਸੁਕ ਇਉ ਜੀਯ ਆਈ ॥
का बिधि गावत है गुन बेद सुनो तुम ते सुक इउ जीय आई ॥

केन प्रकारेण वेदाः गुणान् गायन्ति, "शुकदेव! भवतः (अस्य उत्तरं) शृणुयाम्, (एषः विचारः मम) मनसि आगतः" इति।

ਤਿਆਗਿ ਸਭੈ ਫੁਨਿ ਧਾਮ ਕੇ ਲਾਲਚ ਸ੍ਯਾਮ ਭਨੈ ਪ੍ਰਭ ਕੀ ਜਸਤਾਈ ॥
तिआगि सभै फुनि धाम के लालच स्याम भनै प्रभ की जसताई ॥

“हे राजन् ! शृणुत, कथं वेदाः तस्य स्तुतिं कुर्वन्ति, भगवतः स्तुतिं च गायन्ति येन सर्वेषां गृहप्रलोभनानां त्यागः भवति

ਇਉ ਗੁਨ ਗਾਵਤ ਬੇਦ ਸੁਨੋ ਤੁਮ ਰੰਗ ਨ ਰੂਪ ਲਖਿਯੋ ਕਛੂ ਜਾਈ ॥
इउ गुन गावत बेद सुनो तुम रंग न रूप लखियो कछू जाई ॥

तस्य भगवतः रूपं वर्णं च अदृश्यम् इति वेदः । हे राजन् ! एतादृशं निर्देशं मया कदापि न दत्तम्

ਇਉ ਸੁਕ ਬੈਨ ਕਹੈ ਨ੍ਰਿਪ ਸੋ ਨ੍ਰਿਪ ਸਾਚ ਰਿਦੇ ਅਪੁਨੇ ਠਹਰਾਈ ॥੨੪੪੮॥
इउ सुक बैन कहै न्रिप सो न्रिप साच रिदे अपुने ठहराई ॥२४४८॥

अतः मनसि एतत् उपदेशं तिष्ठतु” २२४८ ।

ਰੰਗ ਨ ਰੇਖ ਅਭੇਖ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭ ਅੰਤ ਨ ਆਵਤ ਹੈ ਜੁ ਬਤਇਯੈ ॥
रंग न रेख अभेख सदा प्रभ अंत न आवत है जु बतइयै ॥

तस्य भगवतः न रूपं न वर्णं न वस्त्रं न च अन्त्यम्

ਚਉਦਹੂ ਲੋਕਨ ਮੈ ਜਿਹ ਕੋ ਦਿਨਿ ਰੈਨਿ ਸਦਾ ਜਸੁ ਕੇਵਲ ਗਇਯੈ ॥
चउदहू लोकन मै जिह को दिनि रैनि सदा जसु केवल गइयै ॥

तस्य स्तुतिः सर्वेषु चतुर्दशलोकेषु अहोरात्रौ

ਗਿਆਨ ਬਿਖੈ ਅਰੁ ਧਿਆਨ ਬਿਖੈ ਇਸਨਾਨ ਬਿਖੈ ਰਸ ਮੈ ਚਿਤ ਕਇਯੈ ॥
गिआन बिखै अरु धिआन बिखै इसनान बिखै रस मै चित कइयै ॥

ध्यानाध्यात्मेषु स्नानेषु च तस्य प्रेम मनसि स्थापनीयम्

ਬੇਦ ਜਪੈ ਜਿਹ ਕੋ ਤਿਹ ਜਾਪ ਸਦਾ ਕਰੀਯੈ ਨ੍ਰਿਪ ਯੌ ਸੁਨਿ ਲਇਯੈ ॥੨੪੪੯॥
बेद जपै जिह को तिह जाप सदा करीयै न्रिप यौ सुनि लइयै ॥२४४९॥

हे राजन् ! यं वेदाः स्मरन्ति सदा स्मर्तव्यः”२४४९।

ਜਾਹਿ ਕੀ ਦੇਹ ਸਦਾ ਗੁਨ ਗਾਵਤ ਸ੍ਯਾਮ ਜੂ ਕੇ ਰਸ ਕੇ ਸੰਗ ਭੀਨੀ ॥
जाहि की देह सदा गुन गावत स्याम जू के रस के संग भीनी ॥

कृष्णरससिक्तं शरीरं यस्य सदा स्तुतिं गायति |

ਤਾਹਿ ਪਿਤਾ ਹਮਰੇ ਸੰਗ ਬਾਤ ਕਹੀ ਤਿਹ ਤੇ ਹਮ ਹੂ ਸੁਨਿ ਲੀਨੀ ॥
ताहि पिता हमरे संग बात कही तिह ते हम हू सुनि लीनी ॥

यस्य स्तुतिः सर्वैः प्रेम्णा गीयते, मम पिता (व्यासः) अपि तस्य स्तुतिं गायति स्म यत् मया श्रुतम्

ਜਾਪ ਜਪੈ ਸਭ ਹੀ ਹਰਿ ਕੋ ਸੁ ਜਪੈ ਨਹਿ ਹੈ ਜਿਹ ਕੀ ਮਤਿ ਹੀਨੀ ॥
जाप जपै सभ ही हरि को सु जपै नहि है जिह की मति हीनी ॥

सर्वे हरि (श्री किशन) जपन्ति। न स दुर्बलबुद्धिः ।

ਤਾਹਿ ਸਦਾ ਰੁਚਿ ਸੋ ਜਪੀਐ ਨ੍ਰਿਪ ਕੋ ਸੁਕਦੇਵ ਇਹੈ ਮਤਿ ਦੀਨੀ ॥੨੪੫੦॥
ताहि सदा रुचि सो जपीऐ न्रिप को सुकदेव इहै मति दीनी ॥२४५०॥

ये अत्यल्पबुद्धयः सन्ति, ते केवलं तं न स्मरन्ति, “एवं शुक्देवः राजानम् अवदत्, “हे राजन्! सदा भगवतः प्रीत्या स्मर्तव्यः” इति २४५० ।

ਕਸਟ ਕੀਏ ਜੋ ਨ ਆਵਤ ਹੈ ਕਰਿ ਸੀਸ ਜਟਾ ਧਰੇ ਹਾਥਿ ਨ ਆਵੈ ॥
कसट कीए जो न आवत है करि सीस जटा धरे हाथि न आवै ॥

यः बहुदुःखानि सहित्वा द्रव्यकुण्डलधारणे न साक्षात्कृतः

ਬਿਦਿਆ ਪੜੇ ਨ ਕੜੇ ਤਪ ਸੋ ਅਰੁ ਜੋ ਦ੍ਰਿਗ ਮੂੰਦ ਕੋਊ ਗੁਨ ਗਾਵੈ ॥
बिदिआ पड़े न कड़े तप सो अरु जो द्रिग मूंद कोऊ गुन गावै ॥

कः शिक्षणं प्राप्य, तपः कृत्वा नेत्रनिमीलनेन न साक्षात्कृतः

ਬੀਨ ਬਜਾਇ ਸੁ ਨ੍ਰਿਤ ਦਿਖਾਇ ਬਤਾਇ ਭਲੇ ਹਰਿ ਲੋਕ ਰਿਝਾਵੈ ॥
बीन बजाइ सु न्रित दिखाइ बताइ भले हरि लोक रिझावै ॥

अनेकविधवाद्यवाद्यनृत्येन च कः प्रीणितुं न शक्नोति

ਪ੍ਰੇਮ ਬਿਨਾ ਕਰ ਮੋ ਨਹੀ ਆਵਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੂ ਸੋ ਜਿਹ ਭੇਦ ਨ ਪਾਵੈ ॥੨੪੫੧॥
प्रेम बिना कर मो नही आवत ब्रहम हू सो जिह भेद न पावै ॥२४५१॥

तत् ब्रह्म न प्रेम विना केनापि साक्षात्कीयम् ॥२४५१॥

ਖੋਜ ਰਹੇ ਰਵਿ ਸੇ ਸਸਿ ਸੇ ਤਿਹ ਕੋ ਤਿਹ ਕੋ ਕਛੁ ਅੰਤ ਨ ਆਯੋ ॥
खोज रहे रवि से ससि से तिह को तिह को कछु अंत न आयो ॥

सः सूर्यचन्द्रैः अन्वेषितः अस्ति, परन्तु ते तस्य रहस्यं ज्ञातुं न शक्तवन्तः

ਰੁਦ੍ਰ ਕੇ ਪਾਰ ਨ ਪਇਯਤ ਜਾਹਿ ਕੇ ਬੇਦ ਸਕੈ ਨਹਿ ਭੇਦ ਬਤਾਯੋ ॥
रुद्र के पार न पइयत जाहि के बेद सकै नहि भेद बतायो ॥

रुद्रादिः तपस्वी अपि वेदोऽपि तस्य रहस्यं ज्ञातुं न शक्तवान्

ਨਾਰਦ ਤੂੰਬਰ ਲੈ ਕਰਿ ਬੀਨ ਭਲੇ ਬਿਧਿ ਸੋ ਹਰਿ ਕੋ ਗੁਨ ਗਾਯੋ ॥
नारद तूंबर लै करि बीन भले बिधि सो हरि को गुन गायो ॥

नारदः अपि स्वस्य विना (गीले) तस्य स्तुतिं गायति, परन्तु कविस्य मते श्यामस्य मते

ਸ੍ਯਾਮ ਭਨੈ ਬਿਨੁ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀਏ ਬ੍ਰਿਜ ਨਾਇਕ ਸੋ ਬ੍ਰਿਜ ਨਾਇਕ ਪਾਯੋ ॥੨੪੫੨॥
स्याम भनै बिनु प्रेम कीए ब्रिज नाइक सो ब्रिज नाइक पायो ॥२४५२॥

प्रेम्णा विना कश्चित् कृष्णं भगवन्तं साक्षात्कर्तुं न शक्नोति स्म।2452।

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਜਬ ਨ੍ਰਿਪ ਸੋ ਸੁਕ ਯੌ ਕਹਿਯੋ ਤਬ ਨ੍ਰਿਪ ਸੁਕ ਕੇ ਸਾਥ ॥
जब न्रिप सो सुक यौ कहियो तब न्रिप सुक के साथ ॥

शुक्देवेन राज्ञा इदम् उक्तं तदा राजा शुक्देवं पृष्टवान् – “कथं एतत् भवति यत् तस्य जन्मनि भगवतः पीडायां तिष्ठति तथा च

ਹਰਿ ਜਨ ਦੁਖੀ ਸੁਖੀ ਸੁ ਸਿਵ ਰਹੈ ਸੁ ਕਹੁ ਮੁਹਿ ਗਾਥ ॥੨੪੫੩॥
हरि जन दुखी सुखी सु सिव रहै सु कहु मुहि गाथ ॥२४५३॥

शिवः एव आरामेन तिष्ठतु, कृपया मां अस्मिन् प्रकरणे बोधयतु” इति २४५३।

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਜਬ ਸੁਕ ਸੋ ਯਾ ਬਿਧ ਕਹਿਯੋ ॥
जब सुक सो या बिध कहियो ॥

शुकदेवं यदा (राजा) उक्तवान् ।

ਦੀਬੋ ਤਬ ਸੁਕ ਉਤਰ ਚਹਿਯੋ ॥
दीबो तब सुक उतर चहियो ॥

तदा शुकदेवः उत्तरं दातुम् इच्छति स्म।

ਇਹੈ ਜੁਧਿਸਟਰ ਕੈ ਜੀਅ ਆਯੋ ॥
इहै जुधिसटर कै जीअ आयो ॥

स एव (प्रश्नः) युधिष्ठरस्य अपि मनसि आगतः।

ਹਰਿ ਪੂਛਿਓ ਹਰਿ ਭੇਦ ਸੁਨਾਯੋ ॥੨੪੫੪॥
हरि पूछिओ हरि भेद सुनायो ॥२४५४॥

अथ राजा शुक्देवम् इदम् उक्तवान्, ततः शुक्देवः प्रत्युवाच इदम् “युधिष्ठरस्य मनसि अपि तदेव घटितम्, तेन कृष्णं तदेव पृष्टम्, कृष्णेन अपि युधिष्ठरं प्रति एतत् रहस्यं व्याख्यातम्” इति २२५४।

ਸੁਕੋ ਬਾਚ ॥
सुको बाच ॥

शुक्देवस्य भाषणम् : १.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा