श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 801


ਹੋ ਕਬਿਤ ਕਾਬਿ ਕੇ ਭੀਤਰ ਉਚਰ੍ਯੋ ਕੀਜੀਐ ॥੧੨੩੩॥
हो कबित काबि के भीतर उचर्यो कीजीऐ ॥१२३३॥

“दुर्द्रातेशनी ईशानी” इति शब्दं वदन् अन्ते “अरिणी” इति शब्दं योजयित्वा तुपकस्य सर्वाणि नामानि ज्ञात्वा काव्ये प्रयोजयन्तु।१२३३।

ਦ੍ਵਿਪਿ ਇਸ ਇਸਣੀ ਮਥਣੀ ਆਦਿ ਭਣੀਜੀਐ ॥
द्विपि इस इसणी मथणी आदि भणीजीऐ ॥

प्रथमं 'द्विपि इदम् (एरावत) इदमथनी' इति वचनं पठन्तु।

ਅਰਿਣੀ ਤਾ ਕੇ ਅੰਤ ਸਬਦ ਕੋ ਦੀਜੀਐ ॥
अरिणी ता के अंत सबद को दीजीऐ ॥

तस्य अन्ते 'अरिनि' इति शब्दस्य प्रयोगः ।

ਸਕਲ ਤੁਪਕ ਕੇ ਨਾਮ ਹਿਰਦੇ ਮਹਿ ਜਾਨੀਐ ॥
सकल तुपक के नाम हिरदे महि जानीऐ ॥

(तत्) सर्वं हृदये बिन्दुनाम इति मत्वा।

ਹੋ ਚਹੋ ਸਬਦ ਤੁਮ ਜਹਾ ਨਿਡਰ ਤਹ ਠਾਨੀਐ ॥੧੨੩੪॥
हो चहो सबद तुम जहा निडर तह ठानीऐ ॥१२३४॥

“दयूपी-ईश ईशानी मथनी” इति वचनं वदन् अन्ते “अरिणी” इति शब्दं योजयित्वा तुपकस्य सर्वाणि नामानि मनसि ज्ञातव्यानि।१२३४।

ਪਦਮੀ ਇਸ ਇਸਰਾਟਿਨ ਆਦਿ ਬਖਾਨੀਐ ॥
पदमी इस इसराटिन आदि बखानीऐ ॥

प्रथमं 'पद्मी (ऐरावत) इयं इसरतनि' इति शब्दं पठन्तु।

ਅਰਿਣੀ ਤਾ ਕੇ ਅੰਤ ਸਬਦ ਕੋ ਠਾਨੀਐ ॥
अरिणी ता के अंत सबद को ठानीऐ ॥

तस्य अन्ते 'अरिनि' इति शब्दं स्थापयतु।

ਸਕਲ ਤੁਪਕ ਕੇ ਨਾਮ ਚਤੁਰ ਪਹਿਚਾਨੀਅਹਿ ॥
सकल तुपक के नाम चतुर पहिचानीअहि ॥

(To) सर्वेषां चतुरपुरुषाणां कृते! बिन्दुस्य नाम परिचिनोतु।

ਹੋ ਕਬਿਤ ਕਾਬਿ ਮਾਝ ਨਿਸੰਕ ਬਖਾਨੀਅਹਿ ॥੧੨੩੫॥
हो कबित काबि माझ निसंक बखानीअहि ॥१२३५॥

प्रथमं “पद्माईश इशरातिन्” इति शब्दं वदन् अन्ते “अरिणी” इति शब्दं योजयित्वा तुपकस्य सर्वाणि नामानि परिचिनुत।१२३५।

ਬਾਰਣੇਾਂਦ੍ਰ ਏਾਂਦ੍ਰਣੀ ਇੰਦ੍ਰਣੀ ਆਦਿ ਕਹਿ ॥
बारणेांद्र एांद्रणी इंद्रणी आदि कहि ॥

प्रथम पाठ 'बरनेन्द्र (एरावत) एन्द्राणी इन्द्राणी' (शब्द)।

ਅਰਿਣੀ ਤਾ ਕੇ ਅੰਤਿ ਸਬਦ ਕੋ ਬਹੁਰ ਗਹਿ ॥
अरिणी ता के अंति सबद को बहुर गहि ॥

अथ तस्य अन्ते 'अरिणी' इति शब्दं स्थापयतु।

ਸਕਲ ਤੁਪਕ ਕੇ ਨਾਮ ਸਤਿ ਕਰ ਜਾਨੀਐ ॥
सकल तुपक के नाम सति कर जानीऐ ॥

सर्वे जनाः तुपकस्य नाम इति ज्ञातुम् (तत्) ।

ਹੋ ਸੰਕਾ ਤ੍ਯਾਗਿ ਉਚਾਰ ਨ ਸੰਕਾ ਮਾਨੀਐ ॥੧੨੩੬॥
हो संका त्यागि उचार न संका मानीऐ ॥१२३६॥

प्रथमं वार्णेन्द्र इन्द्राणी इन्द्राणी इति शब्दान् वदन् अन्ते “अरिणी” इति शब्दं योजयित्वा तुपकस्य सर्वाणि नामानि सत्यं मत्वा ज्ञातव्यम्।१२३६।

ਬ੍ਰਯਾਲਹ ਪਤਿ ਪਤਣੀ ਪਦ ਪ੍ਰਿਥਮ ਕਹੀਜੀਐ ॥
ब्रयालह पति पतणी पद प्रिथम कहीजीऐ ॥

प्रथमं 'ब्यालः (एरावत) पति पटानि' शब्दं पाठयन्तु।

ਅਰਦਨ ਤਾ ਕੇ ਅੰਤ ਸਬਦ ਕੋ ਦੀਜੀਐ ॥
अरदन ता के अंत सबद को दीजीऐ ॥

तस्य अन्ते 'अर्दन्' इति शब्दं योजयतु।

ਅਮਿਤ ਤੁਪਕ ਕੇ ਨਾਮ ਚਤੁਰ ਜੀਅ ਜਾਨੀਅਹੁ ॥
अमित तुपक के नाम चतुर जीअ जानीअहु ॥

अमित तुपकस्य नाम सर्वम् (तत्) परिचिनोतु।

ਹੋ ਜਵਨ ਠਵਰ ਮੈ ਚਹੀਐ ਤਹੀ ਬਖਾਨੀਅਹੁ ॥੧੨੩੭॥
हो जवन ठवर मै चहीऐ तही बखानीअहु ॥१२३७॥

प्रथमं “व्यालह पाटो पटानि” इति शब्दं वदन् अन्ते “अर्दन्” इति शब्दं योजयित्वा यथाइष्टप्रयोगाय तुपकस्य असंख्यनामानि ज्ञातव्यानि।१२३७।

ਇੰਭਸੇਸਣੀ ਇਸਣੀ ਇਸਣੀ ਭਾਖੀਐ ॥
इंभसेसणी इसणी इसणी भाखीऐ ॥

प्रथमे 'इम्भासेसानि इसिनि इसिनि' (शब्द) पाठ करें।

ਹੰਤ੍ਰੀ ਤਾ ਕੇ ਅੰਤ ਸਬਦ ਕੋ ਰਾਖੀਐ ॥
हंत्री ता के अंत सबद को राखीऐ ॥

तस्य अन्ते 'हन्त्री' इति शब्दं योजयतु।

ਸਕਲ ਤੁਪਕ ਕੇ ਨਾਮ ਜਾਨ ਜੀਅ ਲੀਜੀਐ ॥
सकल तुपक के नाम जान जीअ लीजीऐ ॥

(तत्) सर्वचित्तेषु बिन्दुनाम विचार्यताम्।

ਹੋ ਕਬਿਤ ਕਾਬਿ ਕੇ ਮਾਝ ਨਿਡਰ ਹੁਇ ਦੀਜੀਐ ॥੧੨੩੮॥
हो कबित काबि के माझ निडर हुइ दीजीऐ ॥१२३८॥

“इम्भाशेषणी ईशानी इशानि” इति वचनं वदन् “हन्त्री” इति शब्दं त् अन्ते योजयित्वा तुपकस्य सर्वाणि नामानि ज्ञातव्यानि।१२३८।

ਕੁੰਭੀਏਸ ਇਸ ਇਸਣੀ ਆਦਿ ਬਖਾਨੀਐ ॥
कुंभीएस इस इसणी आदि बखानीऐ ॥

प्रथमं 'कुम्भियेस् (एरावत) इदम् इस्नि' (शब्दः) पठन्तु।

ਇਸਣੀ ਅਰਿਣੀ ਅੰਤ ਤਵਨ ਕੇ ਠਾਨੀਐ ॥
इसणी अरिणी अंत तवन के ठानीऐ ॥

तदन्ते 'इस्नि अरिनि' इति शब्दान् योजयतु।

ਸਕਲ ਤੁਪਕ ਕੇ ਨਾਮ ਲੀਜੀਅਹੁ ਜਾਨ ਕਰ ॥
सकल तुपक के नाम लीजीअहु जान कर ॥

(तत्) सर्वबिन्दून् नाम इति गृहाण।

ਹੋ ਜੋ ਪੂਛੈ ਦੀਜੀਅਹੁ ਤਿਹ ਤੁਰਤ ਬਤਾਇ ਕਰ ॥੧੨੩੯॥
हो जो पूछै दीजीअहु तिह तुरत बताइ कर ॥१२३९॥

“कुंभेश ईश इशानि” इति वचनं वदन् “ईशनि अरिणी” इति शब्दं योजयित्वा तुपकस्य सर्वाणि नामानि ज्ञातव्यानि।१२३९।

ਕੁੰਜਰੇਸ ਇਸ ਪਿਤਣੀ ਪ੍ਰਭਣੀ ਭਾਖੀਐ ॥
कुंजरेस इस पितणी प्रभणी भाखीऐ ॥

(प्रथम) 'कुञ्जरे (ऐरवत) इस पीतानी प्रभानी' (शब्द) जप।

ਹੰਤ੍ਰੀ ਤਾ ਕੇ ਅੰਤ ਸਬਦ ਕੋ ਰਾਖੀਐ ॥
हंत्री ता के अंत सबद को राखीऐ ॥

तस्य अन्ते 'हन्त्री' इति शब्दं योजयतु।

ਸਕਲ ਤੁਪਕ ਕੇ ਨਾਮ ਜਾਨ ਜੀਅ ਲੀਜੀਐ ॥
सकल तुपक के नाम जान जीअ लीजीऐ ॥

सर्वबिन्दूनां नाम इति (तत्) अवगच्छन्तु।

ਹੋ ਕਬਿਤ ਕਾਬਿ ਕੇ ਬੀਚ ਨਿਸੰਕ ਭਣੀਜੀਐ ॥੧੨੪੦॥
हो कबित काबि के बीच निसंक भणीजीऐ ॥१२४०॥

“कुञ्जरेश ईश पीतानी प्रभुनी” इति शब्दं वदन् अन्ते “हन्त्री” इति शब्दं योजयित्वा तुपकस्य सर्वाणि नामानि ज्ञातव्यानि।१२४०।

ਕਰੀਏਾਂਦ੍ਰ ਇੰਦ੍ਰਣੀ ਇੰਦ੍ਰਣੀ ਭਾਖੀਐ ॥
करीएांद्र इंद्रणी इंद्रणी भाखीऐ ॥

(प्रथम) 'करिएन्द्र (एरावत) इन्द्राणी इन्द्राणी' (शब्द) पाठ करें।

ਪਤਿਣੀ ਤਾ ਕੇ ਅੰਤਿ ਸਬਦ ਕੋ ਰਾਖੀਐ ॥
पतिणी ता के अंति सबद को राखीऐ ॥

तस्य अन्ते 'भार्या' इति शब्दं योजयतु।

ਅਰਿ ਕਹਿ ਨਾਮ ਤੁਪਕ ਕੇ ਲੇਹੁ ਪਛਾਨਿ ਕੈ ॥
अरि कहि नाम तुपक के लेहु पछानि कै ॥

(ततः) 'अरि' इति वदन् बिन्दुनामत्वेन (तत्) परिचिनोतु।

ਹੋ ਕਬਿਤ ਕਾਬਿ ਕੇ ਬੀਚ ਦੀਜੀਅਹੁ ਜਾਨਿ ਕੈ ॥੧੨੪੧॥
हो कबित काबि के बीच दीजीअहु जानि कै ॥१२४१॥

“कारी-इन्द्र इन्द्राणी इन्द्राणी” शब्द कहकर अन्ते “पितानी” शब्द योजकर काव्य प्रयोग के लिए तुपक के नाम जाना।1241।

ਤਰੁ ਅਰਿ ਪ੍ਰਭੁ ਪ੍ਰਭੁ ਪ੍ਰਭਣੀ ਆਦਿ ਬਖਾਨੀਐ ॥
तरु अरि प्रभु प्रभु प्रभणी आदि बखानीऐ ॥

प्रथम पाठ 'तारु अरि प्रभु (एरावत) प्रभु प्रभानी' (शब्द)।

ਅਰਿਣੀ ਤਾ ਕੇ ਅੰਤਿ ਸਬਦ ਕੋ ਠਾਨੀਐ ॥
अरिणी ता के अंति सबद को ठानीऐ ॥

तस्य अन्ते 'अरिणी' इति शब्दं योजयतु।

ਸਕਲ ਤੁਪਕ ਕੇ ਨਾਮ ਜਾਨ ਜੀਅ ਲੀਜੀਐ ॥
सकल तुपक के नाम जान जीअ लीजीऐ ॥

(तत्) सर्वान् जनान् तुपकनाम इति गृहाण।

ਹੋ ਜਹ ਜਹ ਚਹੀਐ ਸਬਦ ਤਹੀ ਤੇ ਦੀਜੀਐ ॥੧੨੪੨॥
हो जह जह चहीऐ सबद तही ते दीजीऐ ॥१२४२॥

“तरुवेर् प्रभु प्रभुनि” इति वचनं वदन् अन्ते “अरिणी” इति शब्दं योजयित्वा तुपकस्य सर्वाणि नामानि ज्ञातव्यानि।१२४२।

ਸਉਡਿਸਇਸ ਇਸ ਇਸਣੀ ਆਦਿ ਬਖਾਨਿ ਕੈ ॥
सउडिसइस इस इसणी आदि बखानि कै ॥

प्रथमं 'सुदिसिस (एरावत) इस्नि' इति शब्दं पठन्तु।

ਅਰਿਣੀ ਤਾ ਕੇ ਅੰਤ ਸਬਦ ਕੋ ਠਾਨਿ ਕੈ ॥
अरिणी ता के अंत सबद को ठानि कै ॥

तस्य अन्ते 'अरिणी' इति शब्दं योजयतु।

ਸਕਲ ਤੁਪਕ ਕੇ ਨਾਮ ਜਾਨ ਜੀਅ ਲੀਜੀਐ ॥
सकल तुपक के नाम जान जीअ लीजीऐ ॥

सर्वेषां बिन्दुनाम (तत्) विचार्यताम्।

ਹੋ ਯਾ ਕੇ ਭੀਤਰ ਭੇਦ ਨੈਕੁ ਨਹੀ ਕੀਜੀਐ ॥੧੨੪੩॥
हो या के भीतर भेद नैकु नही कीजीऐ ॥१२४३॥

“सऊदी ईश इशानी” इति शब्दं वदन् अन्ते “अरिनि” इति शब्दं योजयित्वा तुपकस्य सर्वाणि नामानि ज्ञातव्यानि।१२४३।

ਸਿੰਧੁਰੇਸ ਇਸ ਪਿਤ ਕਹਿ ਪ੍ਰਭਣੀ ਭਾਖੀਐ ॥
सिंधुरेस इस पित कहि प्रभणी भाखीऐ ॥

(प्रथम) 'सिन्धुरे (एरावत) इस गड्ढे' कहते हुए 'प्रभानी' (शब्द) का पाठ करें।

ਅਰਿਣੀ ਤਾ ਕੇ ਅੰਤ ਸਬਦ ਕੋ ਰਾਖੀਐ ॥
अरिणी ता के अंत सबद को राखीऐ ॥

तस्य अन्ते 'अरिणी' इति शब्दं योजयतु।

ਸਕਲ ਤੁਪਕ ਕੇ ਨਾਮ ਜਾਨ ਜੀਅ ਲੀਜੀਐ ॥
सकल तुपक के नाम जान जीअ लीजीऐ ॥

हृदयस्य प्रत्येकस्य बिन्दुस्य नाम विद्धि (तत्) ।

ਹੋ ਕਬਿਤ ਦੋਹਰਨ ਮਾਝ ਨਿਡਰ ਹੁਇ ਦੀਜੀਐ ॥੧੨੪੪॥
हो कबित दोहरन माझ निडर हुइ दीजीऐ ॥१२४४॥

“सिन्धुरेश इष्पति” इति वचनं वदन् “प्रभुनी” इति शब्दान् योजयित्वा अन्ते “अरिणी” इति योजयित्वा कबीत्-दोहरासु प्रयोगाय तुपकस्य सर्वाणि नामानि ज्ञातव्यानि।१२४४।

ਅਨਕਪੇਾਂਦ੍ਰ ਇੰਦ੍ਰਣੀ ਇੰਦ੍ਰਣੀ ਭਾਖੀਐ ॥
अनकपेांद्र इंद्रणी इंद्रणी भाखीऐ ॥

(प्रथम) 'अनकपेन्द्र (एरावत) इन्द्राणी इन्द्राणी' पाठ करें।

ਇਸਣੀ ਅਰਿਣੀ ਅੰਤਿ ਸਬਦ ਕੋ ਰਾਖੀਐ ॥
इसणी अरिणी अंति सबद को राखीऐ ॥

अन्ते 'इसानि अरिनि' इति शब्दान् योजयन्तु ।

ਸਕਲ ਤੁਪਕ ਕੇ ਨਾਮ ਜਾਨ ਜੀਅ ਲੀਜੀਐ ॥
सकल तुपक के नाम जान जीअ लीजीऐ ॥

(तत्) तुपकस्य नाम सर्वहृदयेषु विचार्यताम्।