श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 413


ਭਾਜਤ ਨਾਹਿ ਹਠੀ ਰਨ ਤੇ ਅਣਗੇਸ ਬਲੀ ਅਤਿ ਕੋਪ ਭਰਿਯੋ ਹੈ ॥
भाजत नाहि हठी रन ते अणगेस बली अति कोप भरियो है ॥

कृष्णस्य सेनायां अजैबखानः नाम योद्धा आसीत्, सः आगत्य राज्ञः अनगसिंहस्य सम्मुखीभवति स्म, सः युद्धक्षेत्रात् स्वपदं न प्रत्यागत्य, अतीव क्रुद्धः च अभवत्,

ਲੈ ਕਰਵਾਰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਯੋ ਕਟਿਯੋ ਤਿਹ ਸੀਸ ਕਬੰਧ ਲਰਿਯੋ ਹੈ ॥
लै करवार प्रहार कीयो कटियो तिह सीस कबंध लरियो है ॥

सः अजयबखानस्य उपरि खड्गेन प्रहारं कृतवान्

ਫੇਰਿ ਗਿਰਿਯੋ ਮਾਨੋ ਆਂਧੀ ਬਹੀ ਦ੍ਰੁਮ ਦੀਰਘ ਭੂ ਪਰਿ ਟੂਟ ਪਰਿਯੋ ਹੈ ॥੧੧੫੦॥
फेरि गिरियो मानो आंधी बही द्रुम दीरघ भू परि टूट परियो है ॥११५०॥

तस्य शिरः च्छिन्नः आसीत्, परन्तु तस्य शिरःहीनः कूपः युद्धं कर्तुं आरब्धवान्, ततः सः प्रचण्डतूफानेन भग्नः पतितः च विशालः वृक्षः इव भूमौ पतितः।११५०।

ਦੇਖਿ ਅਜਾਇਬ ਖਾਨ ਦਸਾ ਤਬ ਗੈਰਤ ਖਾ ਮਨਿ ਰੋਸ ਭਰਿਯੋ ॥
देखि अजाइब खान दसा तब गैरत खा मनि रोस भरियो ॥

अजैबखानस्य एतादृशी स्थितिं दृष्ट्वा घैरातखानस्य मनः क्रोधेन पूरितः अभवत्

ਸੁ ਧਵਾਇ ਕੈ ਸ੍ਯੰਦਨ ਜਾਇ ਪਰਿਯੋ ਅਰਿ ਬੀਰ ਹੂੰ ਤੇ ਨਹੀ ਨੈਕੁ ਡਰਿਯੋ ॥
सु धवाइ कै स्यंदन जाइ परियो अरि बीर हूं ते नही नैकु डरियो ॥

चालितं रथं कृत्वा शत्रून् अपतत् निर्भयम् |

ਅਸਿ ਪਾਨਿ ਧਰੇ ਰਨ ਬੀਚ ਦੁਹੂੰ ਤਹ ਆਪਸ ਮੈ ਬਹੁ ਜੁਧ ਕਰਿਯੋ ॥
असि पानि धरे रन बीच दुहूं तह आपस मै बहु जुध करियो ॥

उभौ खड्गहस्ते घोरं युद्धं कृतवन्तौ महाबलौ

ਮਨਿ ਯੌ ਉਪਜੀ ਉਪਮਾ ਬਨ ਮੈ ਗਜ ਸੋ ਮਦ ਕੋ ਗਜ ਆਨਿ ਅਰਿਯੋ ॥੧੧੫੧॥
मनि यौ उपजी उपमा बन मै गज सो मद को गज आनि अरियो ॥११५१॥

वने परस्परं युद्धं कुर्वन्तः टोहजाः इव दृश्यन्ते स्म।1151।

ਗੈਰਤ ਖਾ ਬਰਛੀ ਗਹਿ ਕੈ ਬਰ ਸੋ ਅਰਿ ਬੀਰ ਕੀ ਓਰਿ ਚਲਾਈ ॥
गैरत खा बरछी गहि कै बर सो अरि बीर की ओरि चलाई ॥

नागतखानः शूलं गृहीत्वा बलेन शत्रुयोद्धां प्रति प्रेषितवान् ।

ਆਵਤ ਬਿਦੁਲਤਾ ਸਮ ਦੇਖ ਕੈ ਕਾਟਿ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਸੋ ਭੂਮਿ ਗਿਰਾਈ ॥
आवत बिदुलता सम देख कै काटि क्रिपान सो भूमि गिराई ॥

स्वशूलं हस्ते धारयन् घैरतखानः शत्रुः उपरि क्षिप्तवान् यत् अनगसिंहेन अवरुद्धं कृत्वा विद्युत् इव चलन्त्याः खड्गेन भूमौ क्षिप्तम्

ਸੋ ਨ ਲਗੀ ਰਿਸ ਕੈ ਰਿਪੁ ਕੋ ਬਰਛੀ ਗਹਿ ਦੂਸਰੀ ਅਉਰ ਚਲਾਈ ॥
सो न लगी रिस कै रिपु को बरछी गहि दूसरी अउर चलाई ॥

सः (शत्रुः) क्रुद्धः यतः सः न आक्रमितवान् (सः) द्वितीयं शूलं गृहीत्वा शत्रुं क्षिपत्।

ਯੌ ਉਪਮਾ ਉਪਜੀ ਜੀਯ ਮੈ ਮਾਨੋ ਛੂਟਿ ਚਲੀ ਨਭ ਤੇ ਜੁ ਹਵਾਈ ॥੧੧੫੨॥
यौ उपमा उपजी जीय मै मानो छूटि चली नभ ते जु हवाई ॥११५२॥

सः शूलं न शत्रुं प्रहारं कृतवान्, परन्तु सः द्वितीयं शूलं आकाशे विक्षिप्तं विमानबम्ब इव विसर्जितवान्।1152।

ਦੂਸਰੀ ਦੇਖ ਕੈ ਸਾਗ ਬਲੀ ਨ੍ਰਿਪ ਆਵਤ ਕਾਟਿ ਕੈ ਭੂਮਿ ਗਿਰਾਈ ॥
दूसरी देख कै साग बली न्रिप आवत काटि कै भूमि गिराई ॥

आगच्छन्तं द्वितीयं शूलं दृष्ट्वा महाबलः तं छित्त्वा भूमौ निपातयत् ।

ਲੈ ਬਰਛੀ ਅਪੁਨੇ ਕਰ ਮੈ ਨ੍ਰਿਪ ਗੈਰਤ ਖਾ ਪਰ ਕੋਪਿ ਚਲਾਈ ॥
लै बरछी अपुने कर मै न्रिप गैरत खा पर कोपि चलाई ॥

द्वितीयः शूलः अपि राज्ञा अवरुद्धः भूमौ क्षिप्तः, अतीव क्रोधेन च स्वशूलं घैरातखानस्य उपरि क्षिप्तवान्,

ਲਾਗ ਗਈ ਤਿਹ ਕੇ ਮੁਖ ਮੈ ਬਹਿ ਸ੍ਰਉਨ ਚਲਿਯੋ ਉਪਮਾ ਠਹਰਾਈ ॥
लाग गई तिह के मुख मै बहि स्रउन चलियो उपमा ठहराई ॥

यत् तस्य मुखं आहतवान्

ਕੋਪ ਕੀ ਆਗ ਮਹਾ ਬਢਿ ਕੈ ਡਢ ਕੈ ਹੀਯ ਕਉ ਮਨੋ ਬਾਹਰਿ ਆਈ ॥੧੧੫੩॥
कोप की आग महा बढि कै डढ कै हीय कउ मनो बाहरि आई ॥११५३॥

हृदयात् निर्गतं क्रोधवह्निमिव रक्तं निर्गतम्।1153।

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਮ੍ਰਿਤਕ ਹੁਇ ਧਰਨੀ ਪਰਿਯੋ ਜੋਤਿ ਰਹੀ ਠਹਰਾਇ ॥
म्रितक हुइ धरनी परियो जोति रही ठहराइ ॥

मृतः पतितः भूमौ तस्य चैतन्यः समाप्तः

ਜਨੁ ਅਕਾਸ ਤੇ ਭਾਸਕਰਿ ਪਯੋ ਰਾਹੁ ਡਰ ਆਇ ॥੧੧੫੪॥
जनु अकास ते भासकरि पयो राहु डर आइ ॥११५४॥

स भयाद् भूमौ आकाशात् अवतीर्णः सूर्यः इव आविर्भूतः।1154।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਕੋਪ ਭਰੇ ਰਨ ਮੈ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਤਬੈ ਹਰਿ ਜੂ ਇਹ ਭਾਤਿ ਕਹਿਯੋ ਹੈ ॥
कोप भरे रन मै कबि स्याम तबै हरि जू इह भाति कहियो है ॥

श्याम कविः (आह) श्रीकृष्णः कोपपूर्णः एवम् उक्तवान् रणभूमियां,

ਜੁਧ ਬਿਖੈ ਭਟ ਕਉਨ ਗਨੈ ਲਖਿ ਬੀਰ ਹਨੈ ਮਨ ਮੈ ਜੁ ਚਹਿਯੋ ਹੈ ॥
जुध बिखै भट कउन गनै लखि बीर हनै मन मै जु चहियो है ॥

अथ कृष्णः क्रोधेन एवम् उक्तवान्, कोऽयं वीरः योद्धा सर्वान् योद्धान् हत्वा हृदयस्य इच्छानुसारं भूमौ क्षिप्तवान्?

ਜਾਨਤ ਹਉ ਤਿਹ ਤ੍ਰਾਸ ਤੁਮੈ ਕਿਨਹੂੰ ਕਰ ਮੈ ਧਨ ਹੂੰ ਗਹਿਯੋ ਹੈ ॥
जानत हउ तिह त्रास तुमै किनहूं कर मै धन हूं गहियो है ॥

अहं जानामि यत् तस्मात् भयात् त्वं धनुर्बाणहस्तेषु न गृह्णासि

ਤਾ ਤੇ ਪਧਾਰਹੁ ਧਾਮਨ ਕੋ ਸੁ ਲਖਿਯੋ ਤੁਮ ਤੇ ਪੁਰਖਤੁ ਰਹਿਯੋ ਹੈ ॥੧੧੫੫॥
ता ते पधारहु धामन को सु लखियो तुम ते पुरखतु रहियो है ॥११५५॥

मम मते भवन्तः सर्वे स्वगृहं गच्छन्तु, यतः भवतः साहसं समाप्तं इव दृश्यते।११५५।

ਐਸੇ ਕਹਿਯੋ ਜਦੁਬੀਰ ਤਿਨੈ ਸਭ ਹੀ ਰਿਸ ਕੈ ਧਨੁ ਬਾਨ ਸੰਭਾਰਿਯੋ ॥
ऐसे कहियो जदुबीर तिनै सभ ही रिस कै धनु बान संभारियो ॥

श्रीकृष्णेन एवम् उक्ते (तदा) सर्वे क्रुद्धाः भूत्वा धनुः बाणौ च आदाय।

ਹ੍ਵੈ ਕੇ ਇਕਤ੍ਰ ਚਲੇ ਰਨ ਕੋ ਬਲਿ ਬਿਕ੍ਰਮ ਪਉਰਖ ਜੀਅ ਬਿਚਾਰਿਯੋ ॥
ह्वै के इकत्र चले रन को बलि बिक्रम पउरख जीअ बिचारियो ॥

कृष्णेन एतद्वाक्यमुच्चारयन्ते सर्वे धनुः बाणं च उद्धृत्य साहसं चिन्तयित्वा समागत्य युद्धाय अग्रे गतवन्तः

ਮਾਰ ਹੀ ਮਾਰ ਪੁਕਾਰਿ ਪਰੇ ਜੋਊ ਆਇ ਅਰਿਯੋ ਅਰਿ ਸੋ ਤਿਹ ਮਾਰਿਯੋ ॥
मार ही मार पुकारि परे जोऊ आइ अरियो अरि सो तिह मारियो ॥

(सर्वत्र) 'वध-हत्या' इति शब्दः श्रूयते, ते तं शत्रुम् (यम्) आगत्य निश्चलं स्थितवान् इति निहत्य।

ਹੋਤ ਭਯੋ ਤਿਹ ਜੁਧ ਬਡੋ ਦੁਹੂੰ ਓਰਨ ਤੇ ਨ੍ਰਿਪ ਠਾਢਿ ਨਿਹਾਰਿਯੋ ॥੧੧੫੬॥
होत भयो तिह जुध बडो दुहूं ओरन ते न्रिप ठाढि निहारियो ॥११५६॥

तेषां सम्मुखीभूतानाम् सर्वान् मारितवन्तः, मारयतु इति उद्घोषयन्तः, राजा जरसन्धः उभयतः एतत् घोरं युद्धं कुर्वन्तं दृष्टवान्।११५६।

ਏਕ ਸੁਜਾਨ ਬਡੋ ਬਲਵਾਨ ਧਰੇ ਅਸਿ ਪਾਨਿ ਤੁਰੰਗਮ ਡਾਰਿਯੋ ॥
एक सुजान बडो बलवान धरे असि पानि तुरंगम डारियो ॥

एकः बृहत् बलवान् पुरुषः (सुजनः नाम) खड्गहस्तेन अश्वं नेतवान् ।

ਅਸ੍ਵ ਪਚਾਸ ਹਨੇ ਅਰਿਯੋ ਅਨਗੇਸ ਬਲੀ ਕਹੁ ਜਾ ਲਲਕਾਰਿਯੋ ॥
अस्व पचास हने अरियो अनगेस बली कहु जा ललकारियो ॥

एकः पराक्रमी योद्धा खड्गहस्ते धारयन् स्वस्य अश्वं धावितवान् पञ्चाशत् सैनिकान् च मारितवान्, सः अनगसिंहम् अस्मात् पार्श्वे आव्हानं कृतवान्,

ਧਾਇ ਕੈ ਘਾਇ ਕਰਿਯੋ ਨ੍ਰਿਪ ਲੈ ਕਰ ਬਾਮ ਮੈ ਚਾਮ ਕੀ ਓਟਿ ਨਿਵਾਰਿਯੋ ॥
धाइ कै घाइ करियो न्रिप लै कर बाम मै चाम की ओटि निवारियो ॥

सुजनसिंहः त्वरितम् आगत्य राज्ञः उपरि प्रहारं कृतवान् यत् तस्य कवचस्य उपरि वामहस्तेन बाधितं आसीत्

ਦਾਹਨੈ ਪਾਨਿ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਕੋ ਤਾਨਿ ਸੁਜਾਨ ਕੋ ਕਾਟਿ ਕੈ ਸੀਸ ਉਤਾਰਿਯੋ ॥੧੧੫੭॥
दाहनै पानि क्रिपान को तानि सुजान को काटि कै सीस उतारियो ॥११५७॥

दक्षिणहस्तेन राजा खड्गेन सुजनसिंहस्य शिरः छिन्नत्।1157।

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਬੀਰ ਸੁਜਾਨ ਹਨ੍ਯੋ ਜਬੈ ਅਣਗ ਸਿੰਘ ਤਿਹ ਠਾਇ ॥
बीर सुजान हन्यो जबै अणग सिंघ तिह ठाइ ॥

यदा तस्मिन् स्थाने अनगसिंहः सुजनं (नाम) सूर्मं मारितवान्

ਦੇਖਿਯੋ ਸੈਨਾ ਜਾਦਵੀ ਦਉਰ ਪਰੇ ਅਰਰਾਇ ॥੧੧੫੮॥
देखियो सैना जादवी दउर परे अरराइ ॥११५८॥

यदा अनगसिंहः सुजनसिंहं मारितवान् तदा तदा अतीव क्रुद्धा यादवसेना शत्रुसैन्यस्य उपरि पतिता ।११५८ ।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਭਟ ਲਾਜ ਭਰੇ ਅਰਰਾਇ ਪਰੇ ਨ ਡਰੇ ਅਰਿ ਸਿਉ ਤੇਊ ਆਇ ਅਰੇ ॥
भट लाज भरे अरराइ परे न डरे अरि सिउ तेऊ आइ अरे ॥

लॉजस्य पूर्णा योद्धा भयेन पतिताः न शत्रुभयम् आगत्य युद्धं कृतवन्तः।

ਅਤਿ ਕੋਪ ਭਰੇ ਸਬ ਲੋਹ ਜਰੇ ਅਬ ਯਾਹਿ ਹਨੋ ਮੁਖ ਤੇ ਉਚਰੇ ॥
अति कोप भरे सब लोह जरे अब याहि हनो मुख ते उचरे ॥

लज्जाभावेन परिपूर्णाः योद्धाः सेनायाः उपरि पतित्वा क्रोधेन उद्घोषयन्ति स्म, अधुना वयं अवश्यमेव अनागं मारयिष्यामः,

ਅਸਿ ਭਾਲ ਗਦਾ ਅਰੁ ਲੋਹ ਹਥੀ ਬਰਛੀ ਕਰਿ ਲੈ ਲਲਕਾਰ ਪਰੇ ॥
असि भाल गदा अरु लोह हथी बरछी करि लै ललकार परे ॥

ते स्वस्य शूलं खड्गं गदां शूलं इत्यादीनि हस्तेषु गृहीत्वा आह्वानं कृतवन्तः

ਕਬਿ ਰਾਮ ਭਨੈ ਨਹੀ ਜਾਤ ਗਨੇ ਕਿਤਨੇ ਬਰ ਬਾਨ ਕਮਾਨ ਧਰੇ ॥੧੧੫੯॥
कबि राम भनै नही जात गने कितने बर बान कमान धरे ॥११५९॥

कविः रामः कथयति यत् असंख्यधनुषः ताराः आकृष्यन्ते स्म।1159।

ਅਨਗੇਸ ਬਲੀ ਧਨੁ ਬਾਨ ਗਹਿਯੋ ਅਤਿ ਰੋਸ ਭਰਿਯੋ ਦੋਊ ਨੈਨ ਤਚਾਏ ॥
अनगेस बली धनु बान गहियो अति रोस भरियो दोऊ नैन तचाए ॥

अस्मिन् पार्श्वे अनगसिंहः अपि महता क्रोधेन धनुषं बाणं च गृहीत्वा रक्ताक्षिणः अभवन्

ਮਾਰ ਹੀ ਮਾਰ ਪੁਕਾਰਿ ਪਰਿਯੋ ਸਰ ਸਤ੍ਰਨ ਕੇ ਉਰ ਬੀਚ ਲਗਾਏ ॥
मार ही मार पुकारि परियो सर सत्रन के उर बीच लगाए ॥

हहि वध इति उद्घोषयन् शत्रुहृदयेषु बाणान् विसृजत् ।

ਏਕ ਮਰੇ ਇਕ ਘਾਇ ਭਰੇ ਇਕ ਦੇਖਿ ਡਰੇ ਰਨ ਤਿਆਗਿ ਪਰਾਏ ॥
एक मरे इक घाइ भरे इक देखि डरे रन तिआगि पराए ॥

यस्य प्रवेशेन कश्चित् हतः, कश्चित् क्षतम्, कश्चित् रणक्षेत्रात् पलायितः

ਆਇ ਲਰੇ ਜੋਊ ਲਾਜ ਭਰੇ ਮਨ ਮੈ ਰਨ ਕੋਪ ਕੀ ਓਪ ਬਢਾਏ ॥੧੧੬੦॥
आइ लरे जोऊ लाज भरे मन मै रन कोप की ओप बढाए ॥११६०॥

ये गर्वे युद्धाय आगताः, तेषां आगमनसमये युद्धं घोरतरं जातम्।1160।

ਸਾਤਕਿ ਅਉ ਮੁਸਲੀ ਰਥ ਪੈ ਬਸੁਦੇਵ ਤੇ ਆਦਿਕ ਧਾਇ ਸਬੈ ॥
सातकि अउ मुसली रथ पै बसुदेव ते आदिक धाइ सबै ॥

शतकं बलरामं च बासुदेवं च रथोपविष्टाः सर्वे पलायन्ते |

ਬਰਮਾਕ੍ਰਿਤ ਊਧਵ ਅਉਰ ਅਕ੍ਰੂਰ ਚਲੇ ਰਨ ਕਉ ਭਰਿ ਲਾਜ ਤਬੈ ॥
बरमाक्रित ऊधव अउर अक्रूर चले रन कउ भरि लाज तबै ॥

बलरामः, वासुदेवः, सत्यम् इत्यादयः अग्रे गतवन्तः, उधवः, अक्रूर् इत्यादयः अपि युद्ध-क्षेत्रस्य कृते

ਤਿਹ ਬੀਚ ਘਿਰਿਓ ਨ੍ਰਿਪ ਰਾਜਤ ਯੌ ਲਖਿ ਰੀਝ ਰਹੈ ਭਟ ਤਾਹਿ ਛਬੈ ॥
तिह बीच घिरिओ न्रिप राजत यौ लखि रीझ रहै भट ताहि छबै ॥

तैः परितः राजा (अनगसिंहः) एवं अलङ्कृतः आसीत्, तस्य प्रतिबिम्बं दृष्ट्वा योद्धाः क्रुद्धाः भवन्ति स्म ।

ਮਨ ਯੌ ਉਪਜੀ ਉਪਮਾ ਰਿਤੁ ਪਾਵਸ ਅਭ੍ਰਨ ਮੈ ਦਿਨ ਰਾਜ ਫਬੈ ॥੧੧੬੧॥
मन यौ उपजी उपमा रितु पावस अभ्रन मै दिन राज फबै ॥११६१॥

तेषां सर्वैः व्याप्तः राजा अनगसिंहः वर्षाऋतौ मेघैः परितः सूर्यः इव दृश्यते।1161।

ਹਲੁ ਪਾਨਿ ਸੰਭਾਰਿ ਲਯੋ ਮੁਸਲੀ ਰਨ ਮੈ ਅਰਿ ਕੋ ਹਯ ਚਾਰੋ ਹੀ ਘਾਏ ॥
हलु पानि संभारि लयो मुसली रन मै अरि को हय चारो ही घाए ॥

बलरामः हलं हस्ते गृहीत्वा शत्रुस्य चतुर्णां अश्वानाम् अपि हतवान्