श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 1178


ਉਦਿਤ ਦੋਊ ਆਹਵ ਕਹ ਭਏ ॥
उदित दोऊ आहव कह भए ॥

उभौ युद्धाय सज्जौ अभवताम्

ਕਾਢਿ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਕੋਪ ਤਨ ਤਏ ॥
काढि क्रिपान कोप तन तए ॥

खड्गान् च आकृष्य क्रोधेन दह्यमानाः।

ਅਸਿ ਲੈ ਪਿਤੁ ਸੁਤ ਕੇ ਸਿਰ ਝਾਰਾ ॥
असि लै पितु सुत के सिर झारा ॥

पिता खड्गं गृहीत्वा पुत्रस्य शिरसि प्रहारं कृतवान्

ਪੂਤ ਕਾਢਿ ਪਿਤੁ ਸੀਸ ਪ੍ਰਹਾਰਾ ॥੧੪॥
पूत काढि पितु सीस प्रहारा ॥१४॥

पुत्रश्च (खड्गं) बहिः कृत्वा पितुः शिरसि प्रहारं कृतवान्। १४.

ਮੈ ਠਾਢੀ ਇਹ ਚਰਿਤ ਨਿਹਾਰਾ ॥
मै ठाढी इह चरित निहारा ॥

मया एतत् पात्रं स्थिरं दृष्टम्।

ਫੂਟਿ ਨ ਗਏ ਨੈਨ ਕਰਤਾਰਾ ॥
फूटि न गए नैन करतारा ॥

अहो देव ! मम नेत्राणि किमर्थं न विस्फोटितानि ?

ਦਾਵ ਬਚਾਇ ਨ ਇਨ ਤੇ ਅਯੋ ॥
दाव बचाइ न इन ते अयो ॥

ते दावं त्रातुम् न इच्छन्ति स्म।

ਤਾ ਤੇ ਕਾਲ ਦੁਹੂੰਨ ਕੇ ਭਯੋ ॥੧੫॥
ता ते काल दुहूंन के भयो ॥१५॥

अतः उभयोः आह्वानम् आगतं। १५.

ਅਬ ਹੌ ਦੈਵ ਕਹੌ ਕਾ ਕਰੌਂ ॥
अब हौ दैव कहौ का करौं ॥

हे भगवन् ! अधुना किं कर्तव्यमिति कथयतु।

ਉਰ ਮਹਿ ਮਾਰਿ ਕਟਾਰੀ ਮਰੌਂ ॥
उर महि मारि कटारी मरौं ॥

किं हृदये छूरेण म्रियिष्यामि ?

ਬਾਨ ਪ੍ਰਸਥ ਹ੍ਵੈ ਬਨਹਿ ਸਿਧੈ ਹੌਂ ॥
बान प्रसथ ह्वै बनहि सिधै हौं ॥

संन्यासी भूत्वा बुन् गच्छतु

ਲਹੁ ਸੁਤ ਕੇ ਸਿਰ ਛਤ੍ਰ ਢੁਰੈ ਹੌਂ ॥੧੬॥
लहु सुत के सिर छत्र ढुरै हौं ॥१६॥

राजछत्रं च कनिष्ठपुत्रस्य शिरसि लम्बतु। 16.

ਪ੍ਰਥਮ ਪੂਤ ਪਤਿ ਕੋ ਬਧ ਕੀਨਾ ॥
प्रथम पूत पति को बध कीना ॥

प्रथमं पतिं पुत्रं च हतम्

ਬਹੁਰਿ ਰਾਜ ਲਹੁ ਸੁਤ ਕਹ ਦੀਨਾ ॥
बहुरि राज लहु सुत कह दीना ॥

ततः च कनिष्ठपुत्राय राज्यं दत्तवान्।

ਬਹੁਰੌ ਭੇਖ ਅਤਿਥ ਕੋ ਧਾਰੀ ॥
बहुरौ भेख अतिथ को धारी ॥

ततः योगरूपं गृहीतवान्

ਪੰਥ ਉਤਰਾ ਓਰ ਸਿਧਾਰੀ ॥੧੭॥
पंथ उतरा ओर सिधारी ॥१७॥

उत्तरदिशि मार्गे च ततः पतितः। १७.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਤਹਾ ਜਾਇ ਤਪਸਾ ਕਰੀ ਸਿਵ ਕੀ ਬਿਬਿਧ ਪ੍ਰਕਾਰ ॥
तहा जाइ तपसा करी सिव की बिबिध प्रकार ॥

तत्र गत्वा शिवस्य बहुधा तपः अकरोत् |

ਭੂਤ ਰਾਟ ਰੀਝਤ ਭਏ ਨਿਰਖਿ ਨਿਠੁਰਤਾ ਨਾਰਿ ॥੧੮॥
भूत राट रीझत भए निरखि निठुरता नारि ॥१८॥

रुद्र ('भूतरात') (तत्) स्त्री कठिन साधना (तपः) दृष्ट्वा प्रसन्नः अभवत्।18.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਬਰੰਬ੍ਰਯੂਹ ਪੁਤ੍ਰੀ ਹੈ ਕਹਾ ॥
बरंब्रयूह पुत्री है कहा ॥

(शिव) उवाच हे पुत्री ! (त्वं) वर् मङ्ग ('बरम्बयः') २.

ਜੋ ਤਵ ਬ੍ਯਾਪਿ ਹ੍ਰਿਦੈ ਮਹਿ ਰਹਾ ॥
जो तव ब्यापि ह्रिदै महि रहा ॥

यत् भवतः हृदये प्रसरति स्म।

ਦੇਹੁ ਤ ਪਿਤਾ ਇਹੈ ਬਰ ਪਾਊ ॥
देहु त पिता इहै बर पाऊ ॥

(राज्ञी उक्तवती) हे पिता ! यदि दातुमिच्छसि तर्हि (तदा अहं) वरमिदं भवद्भ्यः प्राप्नोमि

ਬਿਰਧਾ ਤੇ ਤਰੁਨੀ ਹ੍ਵੈ ਜਾਊ ॥੧੯॥
बिरधा ते तरुनी ह्वै जाऊ ॥१९॥

वृद्धावस्थातः युवा भवितुं। १९.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਬਿਰਧਾ ਤੇ ਤਰੁਨੀ ਭਈ ਬਰੁ ਦੀਨਾ ਤ੍ਰਿਪਰਾਰਿ ॥
बिरधा ते तरुनी भई बरु दीना त्रिपरारि ॥

शिवः (वरं) दत्त्वा (सा) वृद्धात् कुमारं च परिवर्तत।

ਤੁਚਾ ਪੁਰਾਤਨ ਛਾਡਿ ਕਰਿ ਜ੍ਯੋ ਅਹਿ ਕੁੰਚੁਰ ਡਾਰਿ ॥੨੦॥
तुचा पुरातन छाडि करि ज्यो अहि कुंचुर डारि ॥२०॥

(सा स्त्रिया) पुराणत्वचम् उद्धृत्य सर्प इव नखान् उद्धृत्य। २०.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਬਿਰਧਾ ਤੇ ਤਰੁਨੀ ਜਬ ਭਈ ॥
बिरधा ते तरुनी जब भई ॥

यदा सा वृद्धावस्थातः युवा अभवत्

ਤਬ ਚਲਿ ਤਿਸੀ ਨਗਰ ਕਹ ਗਈ ॥
तब चलि तिसी नगर कह गई ॥

अतः सा तदेव नगरं गता

ਜਹ ਖੇਲਤ ਸੁਤ ਚੜਾ ਸਿਕਾਰਾ ॥
जह खेलत सुत चड़ा सिकारा ॥

यत्र (तस्य) पुत्रः मृगयाक्रीडायै उपरि गतः आसीत्

ਮਾਰੇ ਰੀਛ ਰੋਝ ਝੰਖਾਰਾ ॥੨੧॥
मारे रीछ रोझ झंखारा ॥२१॥

ऋक्षसिंहसिंहाः च (बहुः) हताः। २१.

ਏਕ ਮ੍ਰਿਗੀ ਕਾ ਭੇਸ ਧਰਾ ਤਬ ॥
एक म्रिगी का भेस धरा तब ॥

अथ (सा स्त्री) मृगवेषं कृत्वा

ਤਨ ਕੇ ਬਸਤ੍ਰ ਛੋਡ ਸੁੰਦਰ ਸਬ ॥
तन के बसत्र छोड सुंदर सब ॥

शरीरस्य च सर्वाणि सुन्दराणि कवचानि उद्धृत्य।

ਖੇਲਤ ਹੁਤੋ ਅਖਿਟ ਸੁਤ ਜਹਾ ॥
खेलत हुतो अखिट सुत जहा ॥

मृगरूपमादाय सा तत्र ययौ

ਹਰਨੀ ਹ੍ਵੈ ਨਿਕਸਤ ਭੀ ਤਹਾ ॥੨੨॥
हरनी ह्वै निकसत भी तहा ॥२२॥

यत्र पुत्रः मृगया क्रीडति स्म। २२.

ਤਾ ਪਾਛੇ ਤਿਹ ਸੁਤ ਹੈ ਡਾਰਾ ॥
ता पाछे तिह सुत है डारा ॥

तां पुत्रः (अश्वं) अनुधावति स्म (मृग-परिवर्तित-रानीम्)।

ਸੰਗੀ ਕਿਸੂ ਨ ਓਰ ਨਿਹਾਰਾ ॥
संगी किसू न ओर निहारा ॥

न च कञ्चित् सहचरम् अवलोकितवान्।

ਏਕਲ ਜਾਤ ਦੂਰਿ ਭਯੋ ਤਹਾ ॥
एकल जात दूरि भयो तहा ॥

सः दूरम् एकः एव अगच्छत्

ਥੋ ਬਨ ਘੋਰ ਭਯਾਨਕ ਜਹਾ ॥੨੩॥
थो बन घोर भयानक जहा ॥२३॥

यत्र अतीव भयंकरः बन्नः आसीत्। 23.

ਸਾਲ ਤਮਾਲ ਜਹਾ ਦ੍ਰੁਮ ਭਾਰੇ ॥
साल तमाल जहा द्रुम भारे ॥

यत्र सालस्य तमालस्य च बृहत् ब्रिच्स् आसन्

ਨਿੰਬੂ ਕਦਮ ਸੁ ਬਟ ਜਟਿਯਾਰੇ ॥
निंबू कदम सु बट जटियारे ॥

कल्कानि च कदमानि च जटा वनानि च आसन्।

ਸੀਬਰ ਤਾਰ ਖਜੂਰੇ ਭਾਰੀ ॥
सीबर तार खजूरे भारी ॥

सिबर (चिह्न या श्रीफल) ताल, खजूर आदि के गुरु (वृक्ष) थे।

ਨਿਜ ਹਾਥਨ ਜਨੁ ਈਸ ਸੁਧਾਰੀ ॥੨੪॥
निज हाथन जनु ईस सुधारी ॥२४॥

(एवं दृश्यते स्म) यथा ईश्वरः तान् स्वहस्तेन निर्मितवान्। २४.

ਮ੍ਰਿਗੀ ਜਾਇ ਤਹ ਗਈ ਭੁਲਾਈ ॥
म्रिगी जाइ तह गई भुलाई ॥

तत्र प्राप्य मृगः अन्तर्धानं जातः

ਉਤਮਾਗਨਾ ਭੇਸ ਬਨਾਈ ॥
उतमागना भेस बनाई ॥

आर्यस्त्रीवेषं च।

ਆਨਿ ਅਪਨ ਤਿਹ ਰੂਪ ਦਿਖਾਰਾ ॥
आनि अपन तिह रूप दिखारा ॥

सः आगत्य स्वस्य रूपं दर्शितवान्

ਰਾਜ ਕੁਅਰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਿ ਡਾਰਾ ॥੨੫॥
राज कुअर मोहित करि डारा ॥२५॥

तथा राज कुंवर को मोहित किया। 25.