श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 693


ਰਤਨ ਜਟਤ ਰਥ ਸੁਭਤ ਖਚਿਤ ਬਜ੍ਰਨ ਮੁਕਤਾਫਲ ॥
रतन जटत रथ सुभत खचित बज्रन मुकताफल ॥

(यत्) रत्नसंयुक्तं रथं शोभते, (यत्) हीरकमुक्तिकसंयुक्तम्।

ਹੀਰ ਚੀਰ ਆਭਰਣ ਧਰੇ ਸਾਰਥੀ ਮਹਾਬਲ ॥
हीर चीर आभरण धरे सारथी महाबल ॥

रत्नमयमुक्तिपूर्णं रथं वहति सूतं महाबलं अलंकृतवस्त्रधारिणं

ਕਨਕ ਦੇਖ ਕੁਰਰਾਤ ਕਠਨ ਕਾਮਿਨ ਬ੍ਰਿਤ ਹਾਰਤ ॥
कनक देख कुररात कठन कामिन ब्रित हारत ॥

सुवर्णं दृष्ट्वा कठिनतमा रमणीया कामिका कन्या मोहिता भविष्यति।

ਤਨਿ ਪਟੰਬਰ ਜਰਕਸੀ ਪਰਮ ਭੂਖਨ ਤਨ ਧਾਰਤ ॥
तनि पटंबर जरकसी परम भूखन तन धारत ॥

तेषां व्रतं त्यक्त्वा स च शरीरे आभूषणं सुन्दरं वस्त्रं च धारयिष्यति

ਇਹ ਛਬਿ ਅਨੰਦ ਮਦਨਜ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਜਿਦਿਨ ਗਰਜ ਦਲ ਗਾਹਿ ਹੈ ॥
इह छबि अनंद मदनज न्रिपति जिदिन गरज दल गाहि है ॥

हे राजन् ! आनन्ददात्री प्रेमदेवः यदा पुरतः आगमिष्यति, तादृशे सुन्दरे मुद्रायां गर्जन्,

ਬਿਨੁ ਇਕ ਧੀਰਜ ਸੁਨਿ ਰੇ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਸੁ ਅਉਰ ਸਮੁਹ ਕੋ ਜਾਹਿ ਹੈ ॥੧੭੫॥
बिनु इक धीरज सुनि रे न्रिपति सु अउर समुह को जाहि है ॥१७५॥

अथ सहनिष्ठं विहाय को सम्मुखीभवति ॥१७५॥

ਧੂਮ੍ਰ ਬਰਣ ਸਾਰਥੀ ਧੂਮ੍ਰ ਬਾਜੀਰਥ ਛਾਜਤ ॥
धूम्र बरण सारथी धूम्र बाजीरथ छाजत ॥

कृष्णवर्णं सारथिं दृष्ट्वा सर्वे देवा नरा मुनयः ।

ਧੂਮ੍ਰ ਬਰਣ ਆਭਰਣ ਨਿਰਖਿ ਸੁਰ ਨਰ ਮੁਨਿ ਲਾਜਤ ॥
धूम्र बरण आभरण निरखि सुर नर मुनि लाजत ॥

कृष्णं रथं च अश्वं च वैभवं कृष्णं वस्त्रम् |

ਧੂਮ੍ਰ ਨੈਨ ਧੂਮਰੋ ਗਾਤ ਧੂਮਰ ਤਿਹ ਭੂਖਨ ॥
धूम्र नैन धूमरो गात धूमर तिह भूखन ॥

(यस्य) धूमनेत्रं धूमशरीरं धूमरत्नं च।

ਧੂਮ੍ਰ ਬਦਨ ਤੇ ਬਮਤ ਸਰਬ ਸਤ੍ਰੂ ਕੁਲ ਦੂਖਨ ॥
धूम्र बदन ते बमत सरब सत्रू कुल दूखन ॥

कृष्णाक्षिणः कृष्णाभरणानि च तस्य कृष्णशरीरे स्फुरन्ति, तस्य शत्रवः पीडिताः भविष्यन्ति

ਅਸ ਭਰਮ ਮਦਨ ਚਤੁਰਥ ਸੁਵਨ ਜਿਦਿਨ ਰੋਸ ਕਰਿ ਧਾਇ ਹੈ ॥
अस भरम मदन चतुरथ सुवन जिदिन रोस करि धाइ है ॥

यस्मिन् दिने अयं प्रेमदेवस्य चतुर्थः पुत्रः क्रुद्धः त्वां प्रति गमिष्यति, तर्हि,

ਦਲ ਲੂਟ ਕੂਟ ਤੁਮਰੋ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਸੁ ਸਰਬ ਛਿਨਕ ਮਹਿ ਜਾਇ ਹੈ ॥੧੭੬॥
दल लूट कूट तुमरो न्रिपति सु सरब छिनक महि जाइ है ॥१७६॥

हे राजन् ! सः त्वां प्रति क्रोधः गमिष्यति, तर्हि राजन्! सः तव सैन्यं क्षणमात्रेण लुण्ठयिष्यति, छिनत्ति च।176।

ਅਉਰ ਅਉਰ ਜੇ ਸੁਭਟਿ ਗਨੋ ਤਿਹ ਨਾਮ ਬਿਚਛਨ ॥
अउर अउर जे सुभटि गनो तिह नाम बिचछन ॥

अन्येषां योद्धानां नामानि अपि विलक्षणाः सन्ति

ਬਡ ਜੋਧਾ ਬਡ ਸੂਰ ਬਡੇ ਜਿਤਵਾਰ ਸੁਲਛਨ ॥
बड जोधा बड सूर बडे जितवार सुलछन ॥

ते सर्वे अतीव शूराः युद्धजयाः च

ਕਲਹਿ ਨਾਮ ਇਕ ਨਾਰਿ ਮਹਾ ਕਲ ਰੂਪ ਕਲਹ ਕਰ ॥
कलहि नाम इक नारि महा कल रूप कलह कर ॥

काल्हा नाम्ना एका नाम्ना अति घृणित आकृतिः ।

ਲੋਗ ਚਤੁਰਦਸ ਮਾਝਿ ਜਾਸੁ ਛੋਰਾ ਨਹੀ ਸੁਰ ਨਰ ॥
लोग चतुरदस माझि जासु छोरा नही सुर नर ॥

चतुर्दशलोकेषु न कञ्चन देवं पुरुषं वा अस्पृष्टं त्यक्तवती

ਸਬ ਸਸਤ੍ਰ ਅਸਤ੍ਰ ਭੀਤਰ ਨਿਪੁਣ ਅਤਿ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤਿਹ ਜਾਨੀਐ ॥
सब ससत्र असत्र भीतर निपुण अति प्रभाव तिह जानीऐ ॥

आयुधशस्त्रकुशलाः योद्धा अतिप्रभावशालिनः योद्धाश्च तथा

ਸਬ ਦੇਸ ਭੇਸ ਅਰੁ ਰਾਜ ਸਬ ਤ੍ਰਾਸ ਜਵਨ ਕੋ ਮਾਨੀਐ ॥੧੭੭॥
सब देस भेस अरु राज सब त्रास जवन को मानीऐ ॥१७७॥

दूरसमीपदेशानां नृपाः तस्याः भयभीताः।१७७।

ਬੈਰ ਨਾਮ ਇਕ ਬੀਰ ਮਹਾ ਦੁਰ ਧਰਖ ਅਜੈ ਰਣਿ ॥
बैर नाम इक बीर महा दुर धरख अजै रणि ॥

अतीव निर्भयः वीरः अस्ति वीरः यः युद्धे न पराजितः भवति ।

ਕਬਹੁ ਦੀਨ ਨਹੀ ਪੀਠਿ ਅਨਿਕ ਜੀਤੇ ਜਿਹ ਨ੍ਰਿਪ ਗਣ ॥
कबहु दीन नही पीठि अनिक जीते जिह न्रिप गण ॥

शतुर्ता नाम एकः अजेयः योद्धा अस्ति यः कदापि पृष्ठं न दर्शितवान्, अनेके राजान् जित्वा च

ਲੋਚਨ ਸ੍ਰੌਣਤ ਬਰਣ ਅਰੁਣ ਸਬ ਸਸਤ੍ਰ ਅੰਗਿ ਤਿਹ ॥
लोचन स्रौणत बरण अरुण सब ससत्र अंगि तिह ॥

रक्तरक्तनेत्रं वर्णं च सर्वाङ्गेषु शस्त्राणि च

ਰਵਿ ਪ੍ਰਕਾਸ ਸਰ ਧੁਜਾ ਅਰੁਣ ਲਾਜਤ ਲਖਿ ਛਬਿ ਜਿਹ ॥
रवि प्रकास सर धुजा अरुण लाजत लखि छबि जिह ॥

तस्य ध्वजः सूर्यप्रकाशः इव आसीत् तस्य तेजः दृष्ट्वा सूर्यः अपि लज्जितः अभवत्

ਇਹ ਭਾਤਿ ਬੈਰ ਬੀਰਾ ਬਡੈ ਜਿਦਿਨ ਕ੍ਰੁਧ ਕਰਿ ਗਰਜਿ ਹੈ ॥
इह भाति बैर बीरा बडै जिदिन क्रुध करि गरजि है ॥

एवं शतुर्ता नाम योद्धा महाबलः कोपेन गर्जति।

ਬਿਨੁ ਏਕ ਸਾਤਿ ਸੁਨ ਰੇ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਸੁ ਅਉਰ ਨ ਦੂਸਰ ਬਰਜਿ ਹੈ ॥੧੭੮॥
बिनु एक साति सुन रे न्रिपति सु अउर न दूसर बरजि है ॥१७८॥

तस्मिन् दिने शान्तिं विहाय अन्यः कोऽपि तस्य सम्मुखीभवति।१७८।

ਧੂਮ੍ਰ ਧੁਜਾ ਰਥ ਧੂਮ੍ਰ ਧੂਮ੍ਰ ਸਾਰਥੀ ਬਿਰਾਜਤ ॥
धूम्र धुजा रथ धूम्र धूम्र सारथी बिराजत ॥

पृष्ठध्वजः कृष्णरथः कृष्णसारथिः च भव्यः दृश्यते

ਧੂਮ੍ਰ ਬਸਤ੍ਰ ਤਨ ਧਰੇ ਨਿਰਖਿ ਧੂਅਰੋ ਮਨਿ ਲਾਜਤ ॥
धूम्र बसत्र तन धरे निरखि धूअरो मनि लाजत ॥

कृष्णवस्त्रं दृष्ट्वा धूमोऽपि तस्य मनसि लज्जा भवति

ਧੂਮ੍ਰ ਧਨੁਖ ਕਰ ਛਕ੍ਯੋ ਬਾਨ ਧੂਮਰੇ ਸੁਹਾਏ ॥
धूम्र धनुख कर छक्यो बान धूमरे सुहाए ॥

तस्य खण्डस्य कृते कृष्णबाणाः सन्ति कथं

ਸੁਰ ਨਰ ਨਾਗ ਭੁਜੰਗ ਜਛ ਅਰੁ ਅਸੁਰ ਲਜਾਏ ॥
सुर नर नाग भुजंग जछ अरु असुर लजाए ॥

तं दृष्ट्वा देवाः पुरुषाः नागाः यक्षाः राक्षसाः च लज्जाम् अनुभवन्ति

ਇਹ ਛਬਿ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆਲਸ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਜਿਦਿਨ ਜੁਧ ਕਹ ਜੁਟ ਹੈ ॥
इह छबि प्रभाव आलस न्रिपति जिदिन जुध कह जुट है ॥

आलस्यम्' अस्य (प्रकारस्य) बिम्बस्य प्रभावेण, यदा राजा युद्धं करिष्यति,

ਉਦਮ ਬਿਹੀਨ ਸੁਨ ਰੇ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਅਉਰ ਸਕਲ ਦਲ ਫੁਟ ਹੈ ॥੧੭੯॥
उदम बिहीन सुन रे न्रिपति अउर सकल दल फुट है ॥१७९॥

हे राजन् ! इयं प्रभावशालिनी सौन्दर्यं आलसस्य (आलस्यस्य) अस्ति तथा च हे राजन्! यस्मिन् दिने सः त्वां युद्धाय सम्मुखीभवति, तस्मिन् दिने तव अप्रयत्नसेना विखण्डिता भविष्यति।१७९।

ਹਰਿਤ ਧੁਜਾ ਅਰੁ ਧਨੁਖ ਹਰਿਤ ਬਾਜੀ ਰਥ ਸੋਭੰਤ ॥
हरित धुजा अरु धनुख हरित बाजी रथ सोभंत ॥

हरितध्वजं हरितधनुः हरितश्वं हरितरथं च अलङ्कृतम्।

ਹਰਤ ਬਸਤ੍ਰ ਤਨ ਧਰੇ ਨਿਰਖਿ ਸੁਰ ਨਰ ਮਨ ਮੋਹੰਤ ॥
हरत बसत्र तन धरे निरखि सुर नर मन मोहंत ॥

हरितध्वजं हरितधनुः हरितश्वं हरितरथं हरितवस्त्रधारिणं च दृष्ट्वा देवा मनुष्याः मोहिताः भवन्ति

ਪਵਨ ਬੇਗ ਰਥ ਚਲਤ ਭ੍ਰਮਨ ਬਘੂਲਾ ਲਖਿ ਲਜਿਤ ॥
पवन बेग रथ चलत भ्रमन बघूला लखि लजित ॥

तस्य रथः वायुवेगेन, मृगस्य लज्जां जनयति

ਸੁਨਤ ਸ੍ਰਵਨ ਚਕ ਸਬਦ ਮੇਘ ਮਨ ਮਹਿ ਸੁਖੁ ਸਜਿਤ ॥
सुनत स्रवन चक सबद मेघ मन महि सुखु सजित ॥

तस्य स्वरं श्रुत्वा मेघाः मनसि सुखं अनुभवन्ति

ਇਹ ਛਬਿ ਪ੍ਰਤਾਪ ਮਦ ਨਾਮ ਨ੍ਰਿਪ ਜਿਦਿਨ ਤੁਰੰਗ ਨਚਾਇ ਹੈ ॥
इह छबि प्रताप मद नाम न्रिप जिदिन तुरंग नचाइ है ॥

यस्मिन् दिने अयं गरवः (गर्वः) नामकः व्यक्तिः भवतः पुरतः स्वस्य अश्वं नृत्यं करिष्यति,

ਬਿਨੁ ਇਕ ਬਿਬੇਕ ਸੁਨ ਲੈ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਸਸੁ ਸਮਰਿ ਨ ਦੂਸਰ ਜਾਇ ਹੈ ॥੧੮੦॥
बिनु इक बिबेक सुन लै न्रिपति ससु समरि न दूसर जाइ है ॥१८०॥

तस्मिन् दिने विवेकं विना अन्यः कोऽपि तस्य पुरतः न तिष्ठति।180।

ਅਸਿਤ ਧੁਜਾ ਸਾਰਥੀ ਅਸਿਤ ਬਸਤ੍ਰੈ ਅਰੁ ਬਾਜੀ ॥
असित धुजा सारथी असित बसत्रै अरु बाजी ॥

कृष्णः (अम्लः) ध्वजः कृष्णः सारथिः कृष्णः कवचः अश्वाः च ।

ਅਸਿਤ ਕਵਚ ਤਨ ਕਸੇ ਤਜਤ ਬਾਣਨ ਕੀ ਰਾਜੀ ॥
असित कवच तन कसे तजत बाणन की राजी ॥

कृष्णध्वजः कृष्णसारथिः कृष्णवस्त्रः कृष्णाश्वकवचादिभिः अलङ्कृतः स निरन्तरबाणरेखावृष्टिः ।

ਅਸਿਤ ਸਕਲ ਤਿਹ ਬਰਣ ਅਸਿਤ ਲੋਚਨ ਦੁਖ ਮਰਦਨ ॥
असित सकल तिह बरण असित लोचन दुख मरदन ॥

तस्य वर्णः सर्वथा कृष्णः कृष्णाक्षः दुःखनाशकः

ਅਸਿਤ ਮਣਿਣ ਕੇ ਸਕਲ ਅੰਗਿ ਭੂਖਣ ਰੁਚਿ ਬਰਧਨ ॥
असित मणिण के सकल अंगि भूखण रुचि बरधन ॥

कृष्णमुक्तिभूषणैः तस्य अङ्गसौन्दर्यं वर्धते

ਅਸ ਕੁਵ੍ਰਿਤਿ ਬੀਰ ਦੁਰ ਧਰਖ ਅਤਿ ਜਿਦਿਨ ਸਮਰ ਕਹ ਸਜਿ ਹੈ ॥
अस कुव्रिति बीर दुर धरख अति जिदिन समर कह सजि है ॥

यस्मिन् दिने सः कुव्रतिः नाम योद्धा धनुः धारयन्तः क्षेत्रं प्रविशन्ति।

ਬਿਨੁ ਇਕ ਧੀਰਜ ਬੀਰਤ ਤਜਿ ਅਉਰ ਸਕਲ ਦਲ ਭਜਿ ਹੈ ॥੧੮੧॥
बिनु इक धीरज बीरत तजि अउर सकल दल भजि है ॥१८१॥

तस्मिन् दिने सर्वं सेना पलायिष्यति सहनशक्तियुक्तं विहाय।१८१।

ਚਰਮ ਬਰਮ ਕਹ ਧਰੇ ਧਰਮ ਛਤ੍ਰੀ ਕੋ ਧਾਰਤ ॥
चरम बरम कह धरे धरम छत्री को धारत ॥

(यो) चर्मकवचं धारयति छत्री धर्मं धारयति।

ਅਜੈ ਜਾਨਿ ਆਪਨਹਿ ਸਰਬ ਰਣ ਸੁਭਟ ਪਚਾਰਤ ॥
अजै जानि आपनहि सरब रण सुभट पचारत ॥

चर्मकवचधरः क्षत्रियव्रतसिद्धः सर्वान् आव्हानं कृत्वा आत्मानं अजेयम् इति मन्यते

ਧਰਨ ਨ ਆਗੈ ਧੀਰ ਬੀਰ ਜਿਹ ਸਾਮੁਹ ਧਾਵਤ ॥
धरन न आगै धीर बीर जिह सामुह धावत ॥

न कश्चित् योद्धा तस्य सर्वदेवानां च प्रति तिष्ठति,

ਸੁਰ ਅਸੁਰ ਅਰੁ ਨਰ ਨਾਰਿ ਜਛ ਗੰਧ੍ਰਬ ਗੁਨ ਗਾਵਤ ॥
सुर असुर अरु नर नारि जछ गंध्रब गुन गावत ॥

राक्षसाः यक्षाः गन्धर्वाः पुरुषाः नारीः सर्वे तस्य स्तुतिं गायन्ति |

ਇਹ ਬਿਧਿ ਗੁਮਾਨ ਜਾ ਦਿਨ ਗਰਜ ਪਰਮ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰ ਢੂਕ ਹੈ ॥
इह बिधि गुमान जा दिन गरज परम क्रोध कर ढूक है ॥

यस्मिन् दिने अयं अहङ्कारी अतीव क्रुद्धः सन् गर्जन् पुरतः तिष्ठति।

ਬਿਨੁ ਇਕ ਸੀਲ ਸੁਨ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਨ੍ਰਿਪਾਣਿ ਸੁ ਅਉਰ ਸਕਲ ਦਲ ਹੂਕ ਹੈ ॥੧੮੨॥
बिनु इक सील सुन न्रिपति न्रिपाणि सु अउर सकल दल हूक है ॥१८२॥

तस्मिन् दिने राजन् ! अन्ये सर्वे नश्येयुः कवचं विहाय (सौम्यम्)।१८२.