श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 471


ਏਕ ਸਮੈ ਸਭ ਹੀ ਕੋ ਛੈ ਹੈ ॥੧੭੩੪॥
एक समै सभ ही को छै है ॥१७३४॥

कः शपयिष्यति विपत्तौ सर्वे नश्यन्ति सकृदेव”१७३४।

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਪੁਨਿ ਬੋਲਿਓ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸਨ ਜੀ ਪੰਕਜ ਨੈਨ ਬਿਸਾਲ ॥
पुनि बोलिओ स्री क्रिसन जी पंकज नैन बिसाल ॥

श्रीकृष्णः पुनरुवाच बृहद् कमलनेत्रः,

ਹੇ ਮੁਸਲੀਧਰ ਬੁਧਿ ਬਰ ਸੁਨ ਅਬ ਕਥਾ ਰਸਾਲ ॥੧੭੩੫॥
हे मुसलीधर बुधि बर सुन अब कथा रसाल ॥१७३५॥

पद्मनेत्रः कृष्णः पुनरुवाच हे बुद्धिमान् बलराम! अधुना भवन्तः रोचकं प्रकरणं शृण्वन्ति,1735

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਸੁਨਿ ਦੈ ਸ੍ਰਉਨ ਬਾਤ ਕਹੋ ਤੋ ਸੋ ॥
सुनि दै स्रउन बात कहो तो सो ॥

कर्णैः शृणु, अहं भवद्भिः सह वदामि।

ਕਵਨ ਜੁਧੁ ਕਰਿ ਜੀਤੈ ਮੋ ਸੋ ॥
कवन जुधु करि जीतै मो सो ॥

“मम वचनं सावधानतया शृणुत, अवगच्छन्तु च युद्धे कः मयि विजयी अभवत्?

ਖੜਗ ਸਿੰਘ ਮੋ ਅੰਤਰ ਨਾਹੀ ॥
खड़ग सिंघ मो अंतर नाही ॥

खड़गसिंहस्य मम च भेदः नास्ति।

ਮੁਹਿ ਸਰੂਪ ਵਰਤਤ ਜਗ ਮਾਹੀ ॥੧੭੩੬॥
मुहि सरूप वरतत जग माही ॥१७३६॥

मम खरागसिंहस्य च भेदः नास्ति मम रूपं च केवलं समग्रं विश्वं व्याप्तम् अस्ति।1736।

ਸਾਚ ਕਹਿਯੋ ਹੈ ਹੇ ਬਲਿਦੇਵਾ ॥
साच कहियो है हे बलिदेवा ॥

हे बलदेव ! (अहं) सत्यं वदामि, .

ਪਾਯੋ ਨਹਿਨ ਕਿਸੂ ਇਹ ਭੇਵਾ ॥
पायो नहिन किसू इह भेवा ॥

“हे बलराम ! सत्यं वदामि, न कश्चित् एतत् रहस्यं जानाति

ਸੂਰਨ ਮੈ ਕੋਊ ਇਹ ਸਮ ਨਾਹੀ ॥
सूरन मै कोऊ इह सम नाही ॥

योद्धानां मध्ये तत्सदृशः कोऽपि नास्ति।

ਮੇਰੋ ਨਾਮ ਬਸੈ ਰਿਦ ਮਾਹੀ ॥੧੭੩੭॥
मेरो नाम बसै रिद माही ॥१७३७॥

न योधानां सदृशो योद्धा यस्य हृदि मम नाम तादृशं गभीरतया तिष्ठति।१७३७।

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

दोहरा

ਉਦਰ ਮਾਝ ਬਸਿ ਮਾਸ ਦਸ ਤਜਿ ਭੋਜਨ ਜਲ ਪਾਨ ॥
उदर माझ बसि मास दस तजि भोजन जल पान ॥

“मातुः गर्भे दशमासान् वसन् त्यक्त्वा प्राणान् व्यतीतवान् ।

ਪਵਨ ਅਹਾਰੀ ਹੁਇ ਰਹਿਓ ਬਰੁ ਦੀਨੋ ਭਗਵਾਨ ॥੧੭੩੮॥
पवन अहारी हुइ रहिओ बरु दीनो भगवान ॥१७३८॥

खादनं पिबनं वायुमात्रं च ततः वरं दत्तवान् भगवान् ॥१७३८॥

ਰਿਪੁ ਜੀਤਨ ਕੋ ਬਰੁ ਲੀਯੋ ਖੜਗ ਸਿੰਘ ਬਲਵਾਨ ॥
रिपु जीतन को बरु लीयो खड़ग सिंघ बलवान ॥

“शत्रुविजयस्य वरं बलवान् खरागसिंहः याचितवान् तथा च

ਬਹੁਰਿ ਤਪਸ੍ਯਾ ਬਨਿ ਕਰੀ ਦ੍ਵਾਦਸ ਬਰਖ ਪ੍ਰਮਾਨ ॥੧੭੩੯॥
बहुरि तपस्या बनि करी द्वादस बरख प्रमान ॥१७३९॥

ततः द्वादशवर्षपर्यन्तं कठोरतमं तपः कृतवान्”1739.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चौपाई

ਬੀਤੀ ਕਥਾ ਭਯੋ ਤਬ ਭੋਰ ॥
बीती कथा भयो तब भोर ॥

रात्रौ व्यतीता प्रदोषः च आगतः।

ਜਾਗੇ ਸੁ ਭਟ ਦੁਹੂੰ ਦਿਸਿ ਓਰਿ ॥
जागे सु भट दुहूं दिसि ओरि ॥

अयं प्रकरणः समाप्तः अभवत्, दिवसः प्रभातम् अभवत्, उभयपक्षस्य योद्धाः जागरिताः

ਜਰਾਸੰਧਿ ਦਲੁ ਸਜਿ ਰਨਿ ਆਯੋ ॥
जरासंधि दलु सजि रनि आयो ॥

जरासन्धः सैन्यं सज्जीकृत्य युद्धक्षेत्रम् आगतः |

ਜਾਦਵ ਦਲੁ ਬਲਿ ਲੈ ਸਮੁਹਾਯੋ ॥੧੭੪੦॥
जादव दलु बलि लै समुहायो ॥१७४०॥

स्वसेनायाः अलङ्कारं कृत्वा जरासन्धः युद्धक्षेत्रे आगत्य अस्मात् पार्श्वे यादवसेना सर्वान् योद्धान् सङ्गृह्य शत्रुविरुद्धं प्रवृत्ता।१७४०।

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਸ੍ਰੀ ਬਲਦੇਵ ਸਬੈ ਦਲੁ ਲੈ ਇਤ ਤੇ ਉਮਡਿਓ ਉਤ ਤੇ ਉਇ ਆਏ ॥
स्री बलदेव सबै दलु लै इत ते उमडिओ उत ते उइ आए ॥

अस्मात् पार्श्वे बलरामः परतः शत्रुः स्वसैन्यैः सह अग्रे त्वरितम्

ਜੁਧੁ ਕੀਓ ਹਲ ਲੈ ਨਿਜ ਪਾਨਿ ਹਕਾਰਿ ਹਕਾਰਿ ਪ੍ਰਹਾਰ ਲਗਾਏ ॥
जुधु कीओ हल लै निज पानि हकारि हकारि प्रहार लगाए ॥

बलरामः स्वस्य हलं हस्ते गृहीत्वा शत्रुं आह्वानं कुर्वन् स्वस्य प्रहारं कृतवान्

ਏਕ ਪਰੇ ਭਟ ਜੂਝਿ ਧਰਾ ਪਰ ਏਕ ਲਰੈ ਮਿਲ ਕੈ ਇਕ ਧਾਏ ॥
एक परे भट जूझि धरा पर एक लरै मिल कै इक धाए ॥

कश्चित् मृतः पतितः पृथिव्यां कश्चित् युद्धं कृत्वा कश्चित् पलायितः

ਮੂਸਲ ਲੈ ਬਹੁਰੇ ਕਰ ਮੈ ਅਰਿ ਮਾਰਿ ਘਨੇ ਜਮ ਧਾਮਿ ਪਠਾਏ ॥੧੭੪੧॥
मूसल लै बहुरे कर मै अरि मारि घने जम धामि पठाए ॥१७४१॥

ततः बलरामः गदां हस्ते गृहीत्वा बहूनि शत्रून् यमनिवासं प्रति प्रेषितवान्।1741।

ਰੋਸ ਭਯੋ ਘਨ ਸ੍ਯਾਮ ਲਯੋ ਧਨੁ ਬਾਨੁ ਸੰਭਾਰਿ ਤਹੀ ਉਠਿ ਧਾਯੋ ॥
रोस भयो घन स्याम लयो धनु बानु संभारि तही उठि धायो ॥

भगवान् श्रीकृष्णः अपि क्रुद्धः सन् धनुषः धनुषः बाणं च गृहीत्वा धावितुं आरब्धवान्।

ਆਨਿ ਪਰਿਓ ਤਬ ਹੀ ਤਿਨ ਪੈ ਰਿਪੁ ਕਉ ਹਤਿ ਕੈ ਨਦਿ ਸ੍ਰੋਨ ਬਹਾਯੋ ॥
आनि परिओ तब ही तिन पै रिपु कउ हति कै नदि स्रोन बहायो ॥

कृष्णः धनुर्बाणहस्तेषु गृहीत्वा समानपक्षं प्रति गत्वा शत्रुनि पतित्वा रक्तधाराम् अयच्छत्

ਬਾਜ ਕਰੀ ਰਥਪਤਿ ਬਿਪਤਿ ਪਰੀ ਰਨ ਮੈ ਨਹਿ ਕੋ ਠਹਿਰਾਯੋ ॥
बाज करी रथपति बिपति परी रन मै नहि को ठहिरायो ॥

अश्वानां गजानां रथानां च महाक्लेशः अभवत्

ਭਾਜਤ ਜਾਤ ਸਬੈ ਰਿਸਿ ਖਾਤ ਕਛੂ ਨ ਬਸਾਤ ਕਹੈ ਦੁਖੁ ਪਾਯੋ ॥੧੭੪੨॥
भाजत जात सबै रिसि खात कछू न बसात कहै दुखु पायो ॥१७४२॥

युद्धक्षेत्रे कोऽपि स्थातुं न शक्तवान्, सर्वे पलायन्ते, ते क्रोधेः, पीडिताः च सन्ति, असहायः अपि सन्ति।१७४२।

ਆਗੇ ਕੀ ਸੈਨ ਭਜੀ ਜਬ ਹੀ ਤਬ ਪਉਰਖ ਸ੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਜਰਾਜ ਸੰਭਾਰਿਓ ॥
आगे की सैन भजी जब ही तब पउरख स्री ब्रिजराज संभारिओ ॥

यदा अग्रसेना पलायिता तदा श्रीकृष्णः तस्य बलस्य प्रभारं स्वीकृतवान्।

ਠਾਢੋ ਜਹਾ ਦਲ ਕੋ ਪਤਿ ਹੈ ਤਹਾ ਜਾਇ ਪਰ੍ਯੋ ਚਿਤ ਬੀਚ ਬਿਚਾਰਿਓ ॥
ठाढो जहा दल को पति है तहा जाइ पर्यो चित बीच बिचारिओ ॥

यदा संसर्गसेना पलायितवती तदा कृष्णः अत्यन्तं क्रोधेन स्वस्य बलं धारयन् मनसि चिन्तयन् तत्र आगतः, यत्र सेनासेनापतिः स्थितः आसीत्

ਸਸਤ੍ਰ ਸੰਭਾਰਿ ਮੁਰਾਰਿ ਸਬੈ ਨ੍ਰਿਪ ਠਾਢੋ ਜਹਾ ਤਿਹ ਓਰਿ ਸਿਧਾਰਿਓ ॥
ससत्र संभारि मुरारि सबै न्रिप ठाढो जहा तिह ओरि सिधारिओ ॥

श्रीकृष्णः सर्वाणि शस्त्राणि गृहीत्वा यत्र राजा (जरासन्धः) स्थितः आसीत् तत् प्रति अगच्छत्।

ਬਾਨ ਕਮਾਨ ਗਹੀ ਘਨਿ ਸ੍ਯਾਮ ਜਰਾਸੰਧਿ ਕੋ ਅਭਿਮਾਨ ਉਤਾਰਿਓ ॥੧੭੪੩॥
बान कमान गही घनि स्याम जरासंधि को अभिमान उतारिओ ॥१७४३॥

शस्त्राणि धारयन् कृष्णः तत् स्थानं प्राप्य यत्र राजा जरसन्धः स्थितः आसीत्, सः धनुषं बाणं च धारयित्वा जरासन्धस्य अहङ्कारं चूर्णं कृतवान्।१७४३।

ਸ੍ਰੀ ਬਲਬੀਰ ਸਰਾਸਨੁ ਤੇ ਜਬ ਤੀਰ ਛੁਟੇ ਤਬ ਕੋ ਠਹਰਾਵੈ ॥
स्री बलबीर सरासनु ते जब तीर छुटे तब को ठहरावै ॥

श्रीकृष्णस्य धनुषः यदा मुक्ताः बाणाः तदा कः स्थातुं शक्नोति।

ਜਾਇ ਲਗੇ ਜਿਹ ਕੇ ਉਰ ਮੈ ਸਰ ਸੋ ਛਿਨ ਮੈ ਜਮ ਧਾਮਿ ਸਿਧਾਵੈ ॥
जाइ लगे जिह के उर मै सर सो छिन मै जम धामि सिधावै ॥

कृष्णधनुः विसृज्य शराणां तदा को स्थातुं शक्नोति स्म । ये शरैस्तैः आहताः, ते यमस्य धामं क्षणमात्रेण प्राप्तवन्तः

ਐਸੇ ਨ ਕੋ ਪ੍ਰਗਟਿਓ ਜਗ ਮੈ ਭਟ ਜੋ ਸਮੁਹਾਇ ਕੈ ਜੁਧੁ ਮਚਾਵੈ ॥
ऐसे न को प्रगटिओ जग मै भट जो समुहाइ कै जुधु मचावै ॥

न तादृशः योद्धा जातः, यः कृष्णस्य पुरतः युद्धं कर्तुं शक्नोति स्म

ਭੂਪਤਿ ਕਉ ਨਿਜ ਬੀਰ ਕਹੈਂ ਹਰਿ ਮਾਰਤ ਸੈਨ ਚਲਿਓ ਰਨਿ ਆਵੈ ॥੧੭੪੪॥
भूपति कउ निज बीर कहैं हरि मारत सैन चलिओ रनि आवै ॥१७४४॥

नृपस्य योद्धा तमब्रुवन् कृष्णः स्वसैन्येन सह नः वधार्थम् आगच्छति” १७४४ ।

ਸ੍ਯਾਮ ਕੀ ਓਰ ਤੇ ਬਾਨ ਛੁਟੇ ਨ੍ਰਿਪ ਕੇ ਦਲ ਕੇ ਬਹੁ ਬੀਰਨ ਘਾਏ ॥
स्याम की ओर ते बान छुटे न्रिप के दल के बहु बीरन घाए ॥

राज्ञः पक्षे बहवः योद्धाः हताः, यदा कृष्णपक्षतः बाणाः निर्वहन्ति स्म

ਜੇਤਿਕ ਆਇ ਭਿਰੇ ਹਰਿ ਸੋ ਛਿਨ ਬੀਚ ਤੇਊ ਜਮ ਧਾਮਿ ਪਠਾਏ ॥
जेतिक आइ भिरे हरि सो छिन बीच तेऊ जम धामि पठाए ॥

ये कृष्णेन सह युद्धं कृतवन्तः, यमस्य पदं प्राप्तवन्तः

ਕਉਤੁਕ ਦੇਖ ਕੈ ਯੌ ਰਨ ਮੈ ਅਤਿ ਆਤੁਰ ਹੁਇ ਤਿਨ ਬੈਨ ਸੁਨਾਏ ॥
कउतुक देख कै यौ रन मै अति आतुर हुइ तिन बैन सुनाए ॥

युद्धस्थले (श्रीकृष्णस्य) मृत्युं दृष्ट्वा (शत्रुसैनिकाः) शोचन्ते एवम् उक्तवन्तः।

ਆਵਨ ਦੇਹੁ ਅਬੈ ਹਮ ਲਉ ਨ੍ਰਿਪ ਐਸੇ ਕਹਿਓ ਸਿਗਰੇ ਸਮਝਾਏ ॥੧੭੪੫॥
आवन देहु अबै हम लउ न्रिप ऐसे कहिओ सिगरे समझाए ॥१७४५॥

दृष्ट्वा राजा देवः व्याकुलः सन् योद्धान् अवदत्, उपदिष्टवान् च, “कृष्णः मम समीपं गच्छतु, तदा अहं पश्यामि” इति १७४५ ।

ਭੂਪ ਲਖਿਓ ਹਰਿ ਆਵਤ ਹੀ ਸੰਗ ਲੈ ਪ੍ਰਿਤਨਾ ਤਬ ਆਪੁ ਹੀ ਧਾਯੋ ॥
भूप लखिओ हरि आवत ही संग लै प्रितना तब आपु ही धायो ॥

कृष्णागमनं दृष्ट्वा राजा सैन्येन सह अग्रे गतः |

ਆਗੇ ਕੀਏ ਨਿਜ ਲੋਗ ਸਬੈ ਤਬ ਲੈ ਕਰ ਮੋ ਬਰ ਸੰਖ ਬਜਾਯੋ ॥
आगे कीए निज लोग सबै तब लै कर मो बर संख बजायो ॥

स योद्धान् उन्नतिं कृत्वा शङ्खं हस्ते गृहीत्वा तं फूत्कृतवान्

ਸ੍ਯਾਮ ਭਨੈ ਤਿਹ ਆਹਵ ਮੈ ਅਤਿ ਹੀ ਮਨ ਭੀਤਰ ਕੋ ਡਰ ਪਾਯੋ ॥
स्याम भनै तिह आहव मै अति ही मन भीतर को डर पायो ॥

युद्धे कस्यचित् मनसि भयं नास्ति इति कविः वदति

ਤਾ ਧੁਨਿ ਕੋ ਸੁਨਿ ਕੈ ਬਰ ਬੀਰਨ ਕੇ ਚਿਤਿ ਮਾਨਹੁ ਚਾਉ ਬਢਾਯੋ ॥੧੭੪੬॥
ता धुनि को सुनि कै बर बीरन के चिति मानहु चाउ बढायो ॥१७४६॥

शङ्खस्य शब्दं श्रुत्वा योद्धानां मनः प्रफुल्लितम् ॥१७४६॥