श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 699


ਗਹਿ ਧਨੁਖ ਬਾਨ ਪਾਨਹਿ ਧਰਮ ਪਰਮ ਰੂਪ ਧਰਿ ਗਰਜਿ ਹੈ ॥
गहि धनुख बान पानहि धरम परम रूप धरि गरजि है ॥

(यदा) धनुः बाणं च हस्ते गृहीत्वा परमधर्मरूपं धारयति (समतलेषु) ।

ਬਿਨੁ ਇਕ ਅਬ੍ਰਿਤ ਸੁਬ੍ਰਿਤ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਅਉਰ ਨ ਆਨਿ ਬਰਜਿ ਹੈ ॥੨੩੪॥
बिनु इक अब्रित सुब्रित न्रिपति अउर न आनि बरजि है ॥२३४॥

यदा धनुः बाणं च धनुर्बाणं च गर्जति तदा कुवृतिं विना कश्चित् तं निवर्तयितुं शक्नोति।।7.234।।

ਚਕ੍ਰਿਤ ਚਾਰੁ ਚੰਚਲ ਪ੍ਰਕਾਸ ਬਾਜੀ ਰਥ ਸੋਹਤ ॥
चक्रित चारु चंचल प्रकास बाजी रथ सोहत ॥

सः नेम् (सिद्धान्तः) नाम महान् योद्धा अस्ति, तस्य रथः सुन्दरैः चञ्चलैः अश्वैः आकृष्टः अस्ति

ਅਤਿ ਪ੍ਰਬੀਨ ਧੁਨਿ ਛੀਨ ਬੀਨ ਬਾਜਤ ਮਨ ਮੋਹਤ ॥
अति प्रबीन धुनि छीन बीन बाजत मन मोहत ॥

अत्यन्तदक्षः मृदुभाषी वीरवत् मनः प्रलोभयति

ਪ੍ਰੇਮ ਰੂਪ ਸੁਭ ਧਰੇ ਨੇਮ ਨਾਮਾ ਭਟ ਭੈ ਕਰ ॥
प्रेम रूप सुभ धरे नेम नामा भट भै कर ॥

तत्र नेम नाम वीरः प्रेम्णः शुभरूपः ।

ਪਰਮ ਰੂਪ ਪਰਮੰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਜੁਧ ਜੈ ਅਰਿ ਛੈ ਕਰ ॥
परम रूप परमं प्रताप जुध जै अरि छै कर ॥

परमं महिमानं सर्वलोकशत्रुनाशनम् |

ਅਸ ਅਮਿਟ ਬੀਰ ਧੀਰਾ ਬਡੋ ਅਤਿ ਬਲਿਸਟ ਦੁਰ ਧਰਖ ਰਣਿ ॥
अस अमिट बीर धीरा बडो अति बलिसट दुर धरख रणि ॥

तस्य खड्गः अविनाशी च तीव्रयुद्धेषु अतीव बलवान् सिद्धः भवति

ਅਨਭੈ ਅਭੰਜ ਅਨਮਿਟ ਸੁਧੀਸ ਅਨਬਿਕਾਰ ਅਨਜੈ ਸੁ ਭਣ ॥੨੩੫॥
अनभै अभंज अनमिट सुधीस अनबिकार अनजै सु भण ॥२३५॥

अप्रियः अविनाशी चैतन्यस्य लोरे दुराधः अजेयः च उच्यते।।८।२३५।।

ਅਤਿ ਪ੍ਰਤਾਪ ਅਮਿਤੋਜ ਅਮਿਟ ਅਨਭੈ ਅਭੰਗ ਭਟ ॥
अति प्रताप अमितोज अमिट अनभै अभंग भट ॥

योद्धा अनन्तवैभवः निर्भयः शाश्वतः |

ਰਥ ਪ੍ਰਮਾਣ ਚਪਲਾ ਸੁ ਚਾਰੁ ਚਮਕਤ ਹੈ ਅਨਕਟ ॥
रथ प्रमाण चपला सु चारु चमकत है अनकट ॥

तस्य रथः अस्थिरः विद्युत् इव तेजस्वी च |

ਨਿਰਖਿ ਸਤ੍ਰੁ ਤਿਹ ਤੇਜ ਚਕ੍ਰਿਤ ਭਯਭੀਤ ਭਜਤ ਰਣਿ ॥
निरखि सत्रु तिह तेज चक्रित भयभीत भजत रणि ॥

तं दृष्ट्वा शत्रवः भयं प्राप्य युद्धक्षेत्रात् पलायन्ते

ਧਰਤ ਧੀਰ ਨਹਿ ਬੀਰ ਤੀਰ ਸਰ ਹੈ ਨਹੀ ਹਠਿ ਰਣਿ ॥
धरत धीर नहि बीर तीर सर है नही हठि रणि ॥

तं पश्यन्तः योधाः धैर्यं त्यजन्ति, योधाः च सततं बाणान् विसर्जयितुं न शक्नुवन्ति

ਬਿਗ੍ਰਯਾਨ ਨਾਮੁ ਅਨਭੈ ਸੁਭਟ ਅਤਿ ਬਲਿਸਟ ਤਿਹ ਜਾਨੀਐ ॥
बिग्रयान नामु अनभै सुभट अति बलिसट तिह जानीऐ ॥

विज्ञानं (विज्ञानम्) नाम्ना विख्यातोऽयं शक्तिशालिनः ।

ਅਗਿਆਨ ਦੇਸਿ ਜਾ ਕੋ ਸਦਾ ਤ੍ਰਾਸ ਘਰਨ ਘਰਿ ਮਾਨੀਐ ॥੨੩੬॥
अगिआन देसि जा को सदा त्रास घरन घरि मानीऐ ॥२३६॥

अज्ञस्य (अज्ञानस्य) देशे जनः गृहे तस्य भयं करोति।९।२३६।

ਬਮਤ ਜ੍ਵਾਲ ਡਮਰੂ ਕਰਾਲ ਡਿਮ ਡਿਮ ਰਣਿ ਬਜਤ ॥
बमत ज्वाल डमरू कराल डिम डिम रणि बजत ॥

मुखात् अग्निज्वाला निर्गच्छति, युद्धे च घोरः डोरु मन्द मन्दः ध्वनिं करोति।

ਘਨ ਪ੍ਰਮਾਨ ਚਕ ਸਬਦ ਘਹਰਿ ਜਾ ਕੋ ਗਲ ਗਜਤ ॥
घन प्रमान चक सबद घहरि जा को गल गजत ॥

वह्निवत् प्रज्वलति घोरः तबोर इव गर्जति मेघ इव गर्जति

ਸਿਮਟਿ ਸਾਗ ਸੰਗ੍ਰਹਤ ਸਰਕਿ ਸਾਮੁਹ ਅਰਿ ਝਾਰਤ ॥
सिमटि साग संग्रहत सरकि सामुह अरि झारत ॥

शूलं धारयन् वसन्तं शत्रुं प्रहारं करोति च

ਨਿਰਖਿ ਤਾਸੁ ਸੁਰ ਅਸੁਰ ਬ੍ਰਹਮ ਜੈ ਸਬਦ ਉਚਾਰਤ ॥
निरखि तासु सुर असुर ब्रहम जै सबद उचारत ॥

तं दृष्ट्वा सर्वे देवदानवः प्रशंसन्ति |

ਇਸਨਾਨ ਨਾਮ ਅਭਿਮਾਨ ਜੁਤ ਜਿਦਿਨ ਧਨੁਖ ਗਹਿ ਗਰਜਿ ਹੈ ॥
इसनान नाम अभिमान जुत जिदिन धनुख गहि गरजि है ॥

यस्मिन् दिने अयं स्नानः (स्नानं) नाम योद्धा गर्जयिष्यति, तस्य हस्ते धनुषः।

ਬਿਨੁ ਇਕ ਕੁਚੀਲ ਸਾਮੁਹਿ ਸਮਰ ਅਉਰ ਨ ਤਾਸੁ ਬਰਜਿ ਹੈ ॥੨੩੭॥
बिनु इक कुचील सामुहि समर अउर न तासु बरजि है ॥२३७॥

तस्मिन् दिने मलिनतां विहाय अन्यः कोऽपि बाधितुं न शक्ष्यति।१०।२३७।

ਇਕਿ ਨਿਬ੍ਰਿਤ ਅਤਿ ਬੀਰ ਦੁਤੀਅ ਭਾਵਨਾ ਮਹਾ ਭਟ ॥
इकि निब्रित अति बीर दुतीअ भावना महा भट ॥

प्रथमः योद्धा निव्रतिः (मुक्तः) द्वितीयः योद्धा भावना (भावः), २.

ਅਤਿ ਬਲਿਸਟ ਅਨਮਿਟ ਅਪਾਰ ਅਨਛਿਜ ਅਨਾਕਟ ॥
अति बलिसट अनमिट अपार अनछिज अनाकट ॥

ये अत्यन्तं शक्तिशालिनः अविनाशिनः दुर्जयाः च

ਸਸਤ੍ਰ ਧਾਰਿ ਗਜ ਹੈ ਜਬ ਭੀਰ ਭਾਜਿ ਹੈ ਨਿਰਖਿ ਰਣਿ ॥
ससत्र धारि गज है जब भीर भाजि है निरखि रणि ॥

यदा एते योधाः शस्त्रधारिणः युद्धक्षेत्रे गर्जन्ति तदा तान् तत्र दृष्ट्वा योद्धवः पलायिष्यन्ति

ਪਤ੍ਰ ਭੇਸ ਭਹਰਾਤ ਧੀਰ ਧਰ ਹੈ ਨ ਅਨਗਣ ॥
पत्र भेस भहरात धीर धर है न अनगण ॥

ते योद्धा पीतपत्र इव कम्पन्ते धैर्यं च नष्टं करिष्यन्ति

ਇਹ ਬਿਧਿ ਸੁ ਧੀਰ ਜੋਧਾ ਨ੍ਰਿਪਤਿ ਜਿਦਿਨ ਅਯੋਧਨ ਰਚਿ ਹੈ ॥
इह बिधि सु धीर जोधा न्रिपति जिदिन अयोधन रचि है ॥

एवं यस्मिन् दिने एते महाबलाः युद्धं आरभेयुः ।

ਤਜ ਸਸਤ੍ਰ ਅਸਤ੍ਰ ਭਜਿ ਹੈ ਸਕਲ ਏਕ ਨ ਬੀਰ ਬਿਰਚ ਹੈ ॥੨੩੮॥
तज ससत्र असत्र भजि है सकल एक न बीर बिरच है ॥२३८॥

अथ क्षेत्रे योद्धवः बाहुशस्त्राणि त्यक्त्वा न कश्चित् जीवति।।११।२३८।।

ਸੰਗੀਤ ਛਪਯ ਛੰਦ ॥
संगीत छपय छंद ॥

संगीत छपाई स्तन्जा

ਤਾਗੜਦੀ ਤੁਰ ਬਾਜ ਹੈ ਜਾਗੜਦੀ ਜੋਧਾ ਜਬ ਜੁਟਹਿ ॥
तागड़दी तुर बाज है जागड़दी जोधा जब जुटहि ॥

यदा योधाः परस्परं सम्मुखीभवन्ति तदा योद्धानां शृङ्गाः वाद्यन्ते

ਲਾਗੜਦੀ ਲੁਥ ਬਿਥੁਰਹਿ ਸਾਗੜਦੀ ਸੰਨਾਹ ਸੁ ਤੁਟਹਿ ॥
लागड़दी लुथ बिथुरहि सागड़दी संनाह सु तुटहि ॥

शूलाः भग्नाः भविष्यन्ति, शवः च विकीर्णाः भविष्यन्ति

ਭਾਗੜਦੀ ਭੂਤ ਭੈਰੋ ਪ੍ਰਸਿਧ ਅਰੁ ਸਿਧ ਨਿਹਾਰਹਿ ॥
भागड़दी भूत भैरो प्रसिध अरु सिध निहारहि ॥

भैरवा भूताः धाविष्यन्ति निपुणाः च एतत् दृश्यं द्रक्ष्यन्ति

ਜਾਗੜਦੀ ਜਛ ਜੁਗਣੀ ਜੂਥ ਜੈ ਸਬਦ ਉਚਾਰਹਿ ॥
जागड़दी जछ जुगणी जूथ जै सबद उचारहि ॥

यक्षाः योगिनयः योद्धान् प्रशंसयिष्यन्ति |

ਸੰਸਾਗੜਦੀ ਸੁਭਟ ਸੰਜਮ ਅਮਿਟ ਕਾਗੜਦੀ ਕ੍ਰੁਧ ਜਬ ਗਰਜਿ ਹੈ ॥
संसागड़दी सुभट संजम अमिट कागड़दी क्रुध जब गरजि है ॥

यदा महायोद्धः (नाम्ना) अमिटेन 'संयम' सह क्रोधेन (युद्धक्षेत्रं) गर्जति।

ਦੰਦਾਗੜਦੀ ਇਕ ਦੁਰਮਤਿ ਬਿਨਾ ਆਗੜਦੀ ਸੁ ਅਉਰ ਨ ਬਰਜਿ ਹੈ ॥੨੩੯॥
दंदागड़दी इक दुरमति बिना आगड़दी सु अउर न बरजि है ॥२३९॥

यदा संजम् (संयम) नाम योद्धा क्रोधेन गर्जन्ति तदा सः दुर्मत (दुष्टबुद्धिः) विहाय अन्येन केनापि न विरोधः भविष्यति।१२।२३९।

ਜਾਗੜਦੀ ਜੋਗ ਜਯਵਾਨ ਕਾਗੜਦੀ ਕਰਿ ਕ੍ਰੋਧ ਕੜਕਹਿ ॥
जागड़दी जोग जयवान कागड़दी करि क्रोध कड़कहि ॥

'जोग' इति जपः कोपेन (युद्धे) क्रुद्धः भविष्यति।

ਲਾਗੜਦੀ ਲੁਟ ਅਰੁ ਕੁਟ ਤਾਗੜਦੀ ਤਰਵਾਰ ਸੜਕਹਿ ॥
लागड़दी लुट अरु कुट तागड़दी तरवार सड़कहि ॥

यदा अयं प्रशंसकः योद्धायोगः (संयोगः) क्रोधेन उद्घोषयिष्यति, तदा खड्गाः संवेदनाम् उत्पन्नं करिष्यन्ति, लुण्ठनम्, विनाशः च भविष्यति

ਸਾਗੜਦੀ ਸਸਤ੍ਰ ਸੰਨਾਹ ਪਾਗੜਦੀ ਪਹਿਰ ਹੈ ਜਵਨ ਦਿਨ ॥
सागड़दी ससत्र संनाह पागड़दी पहिर है जवन दिन ॥

यस्मिन् दिने सः कवचं कवचं च धारयिष्यति,

ਸਾਗੜਦੀ ਸਤ੍ਰੁ ਭਜਿ ਹੈ ਟਾਗੜਦੀ ਟਿਕਿ ਹੈ ਨ ਇਕ ਛਿਨ ॥
सागड़दी सत्रु भजि है टागड़दी टिकि है न इक छिन ॥

यदा सः शस्त्राणि धारयिष्यति, कवचं धारयिष्यति, तस्मिन् एव दिने सर्वे शत्रवः पलायिष्यन्ति, क्षणं अपि न तिष्ठन्ति

ਪੰਪਾਗੜਦੀ ਪੀਅਰ ਸਿਤ ਬਰਣ ਮੁਖ ਸਾਗੜਦੀ ਸਮਸਤ ਸਿਧਾਰ ਹੈ ॥
पंपागड़दी पीअर सित बरण मुख सागड़दी समसत सिधार है ॥

सर्वे पीताः श्वेताः च मुखं कृत्वा पलायिष्यन्ति (युद्धात्)।

ਅੰਆਗੜਦੀ ਅਮਿਟ ਦੁਰ ਧਰਖ ਭਟ ਜਾਗੜਦੀ ਕਿ ਜਿਦਿਨ ਨਿਹਾਰ ਹੈ ॥੨੪੦॥
अंआगड़दी अमिट दुर धरख भट जागड़दी कि जिदिन निहार है ॥२४०॥

पीतमुखाः तस्मिन् दिने पलायिष्यन्ति, यस्मिन् दिने सः, अजेयः योद्धा सर्वेषु कटाक्षं क्षिपेत्।13.240।

ਆਗੜਦੀ ਇਕ ਅਰਚਾਰੁ ਪਾਗੜਦੀ ਪੂਜਾ ਜਬ ਕੁਪਹਿ ॥
आगड़दी इक अरचारु पागड़दी पूजा जब कुपहि ॥

एकः 'अर्चः' च (अन्यः) पूजयति (नामस्य योद्धान्) यदा क्रुद्धाः भविष्यन्ति

ਰਾਗੜਦੀ ਰੋਸ ਕਰਿ ਜੋਸ ਪਾਗੜਦੀ ਪਾਇਨ ਜਬ ਰੁਪਹਿ ॥
रागड़दी रोस करि जोस पागड़दी पाइन जब रुपहि ॥

यदा पञ्च दोषाः क्रुद्धाः क्रुद्धाः च मांसे दृढतया तिष्ठन्ति।

ਸਾਗੜਦੀ ਸਤ੍ਰੁ ਤਜਿ ਅਤ੍ਰ ਭਾਗੜਦੀ ਭਜਹਿ ਸੁ ਭ੍ਰਮਿ ਰਣਿ ॥
सागड़दी सत्रु तजि अत्र भागड़दी भजहि सु भ्रमि रणि ॥

शत्रुः शस्त्रं त्यक्त्वा रणक्षेत्रात् पलाययिष्यति |

ਆਗੜਦੀ ਐਸ ਉਝੜਹਿ ਪਾਗੜਦੀ ਜਣੁ ਪਵਨ ਪਤ੍ਰ ਬਣ ॥
आगड़दी ऐस उझड़हि पागड़दी जणु पवन पत्र बण ॥

तदा सर्वे पलायिष्यन्ति बाहुशस्त्राणि त्यक्त्वा यथा वातस्य पुरतः उड्डीयमानानि पत्राणि

ਸੰਸਾਗੜਦੀ ਸੁਭਟ ਸਬ ਭਜਿ ਹੈ ਤਾਗੜਦੀ ਤੁਰੰਗ ਨਚਾਇ ਹੈ ॥
संसागड़दी सुभट सब भजि है तागड़दी तुरंग नचाइ है ॥

सर्वे योधाः नृत्यन्तरश्वैः पलायिष्यन्ति।

ਛੰਛਾਗੜਦੀ ਛਤ੍ਰ ਬ੍ਰਿਤਿ ਛਡਿ ਕੈ ਆਗੜਦੀ ਅਧੋਗਤਿ ਜਾਇ ਹੈ ॥੨੪੧॥
छंछागड़दी छत्र ब्रिति छडि कै आगड़दी अधोगति जाइ है ॥२४१॥

यदा योद्धाः धावन्तश्वान् नृत्यं करिष्यन्ति तदा सर्वे सद्विकाराः स्वं विस्मृत्य पतनं अनुभविष्यन्ति।१४।२४१।

ਛਪਯ ਛੰਦ ॥
छपय छंद ॥

छपाई स्तन्जा

ਚਮਰ ਚਾਰੁ ਚਹੂੰ ਓਰਿ ਢੁਰਤ ਸੁੰਦਰ ਛਬਿ ਪਾਵਤ ॥
चमर चारु चहूं ओरि ढुरत सुंदर छबि पावत ॥

सुन्दराः मक्षिका-विस्क्स् डुलन्ति, अस्य नायकस्य सौन्दर्यं च आकर्षकम् अस्ति

ਸੇਤ ਬਸਤ੍ਰ ਅਰੁ ਬਾਜ ਸੇਤ ਸਸਤ੍ਰਣ ਛਬਿ ਛਾਵਤ ॥
सेत बसत्र अरु बाज सेत ससत्रण छबि छावत ॥

तस्य श्वेतवस्त्राणि श्वेताश्वाः श्वेतशस्त्राणि च भव्यरूपेण दृश्यन्ते