श्री दसम् ग्रन्थः

पुटः - 1098


ਛਾਡਿ ਕੈ ਸੋਕ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਕੇ ਲੋਕ ਬਿਲੋਕਿ ਪ੍ਰਭਾ ਸਭ ਹੀ ਬਲਿ ਜਾਵੈ ॥੭॥
छाडि कै सोक त्रिलोकी के लोक बिलोकि प्रभा सभ ही बलि जावै ॥७॥

त्रिजनजनाः दुःखाभिभूताः (स्वस्य) सौन्दर्यं दृष्ट्वा अभिभूताः। ॥७॥

ਕੋਕ ਕੀ ਰੀਤਿ ਸੋ ਪ੍ਰੀਤਿ ਕਰੈ ਸੁਭ ਕਾਮ ਕਲੋਲ ਅਮੋਲ ਕਮਾਵੈ ॥
कोक की रीति सो प्रीति करै सुभ काम कलोल अमोल कमावै ॥

(सः) कोकशास्त्रविधिना प्रेम्णा बहुविधं सुकृतं च करोति स्म।

ਬਾਰਹਿ ਬਾਰ ਰਮੈ ਰੁਚਿ ਸੋ ਦੋਊ ਹੇਰਿ ਪ੍ਰਭਾ ਤਨ ਕੀ ਬਲਿ ਜਾਵੈ ॥
बारहि बार रमै रुचि सो दोऊ हेरि प्रभा तन की बलि जावै ॥

उभौ रमणं रमन्ते स्म मुहुर्मुहुः | तेषां शरीरस्य सौन्दर्यं विस्मयकारी आसीत् ।

ਬੀਰੀ ਚਬਾਇ ਸਿੰਗਾਰ ਬਨਾਇ ਸੁ ਨੈਨ ਨਚਾਇ ਮਿਲੈ ਮੁਸਕਾਵੈ ॥
बीरी चबाइ सिंगार बनाइ सु नैन नचाइ मिलै मुसकावै ॥

पानचर्वणेन, संस्कारेण, नेत्रयोः आवर्त्येन च मिलित्वा हसन्ति स्म।

ਮਾਨਹੁ ਬੀਰ ਜੁਟੇ ਰਨ ਮੈ ਸਿਤ ਤਾਨਿ ਕਮਾਨਨ ਬਾਨ ਚਲਾਵੈ ॥੮॥
मानहु बीर जुटे रन मै सित तानि कमानन बान चलावै ॥८॥

(इति भाति) यथा द्वौ योद्धौ युद्धे प्रवृत्तौ धनुर्तः तीक्ष्णबाणौ निपातयन्तौ।।८।।

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਐਸੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਦੁਹੁਨ ਮੈ ਭਈ ॥
ऐसी प्रीति दुहुन मै भई ॥

तयोः मध्ये एतादृशः प्रेम आसीत्

ਬਿਸਰਿ ਲੋਕ ਕੀ ਲਜਾ ਗਈ ॥
बिसरि लोक की लजा गई ॥

तत् (ते) अपि जननिवासं विस्मृतवन्तः।

ਨੋਖੋ ਨੇਹ ਨਿਗੋਡੋ ਲਾਗੋ ॥
नोखो नेह निगोडो लागो ॥

एतादृशं दुष्टं, अद्वितीयं प्रेम इव अनुभूतम्

ਜਾ ਤੇ ਨੀਂਦ ਭੂਖਿ ਦੋਊ ਭਾਗੋ ॥੯॥
जा ते नींद भूखि दोऊ भागो ॥९॥

यस्मात् कारणात् सुप्ताः क्षुधाः च पलायिताः। ९.

ਏਕ ਦਿਵਸ ਤ੍ਰਿਯ ਮੀਤ ਬੁਲਾਯੋ ॥
एक दिवस त्रिय मीत बुलायो ॥

एकदा सा महिला मित्रं आहूतवती।

ਸੋਤ ਸੰਗਿ ਸਵਤਨਿਨ ਤਕਾਯੋ ॥
सोत संगि सवतनिन तकायो ॥

सुप्ताः तां सुप्तां (तया सह) दृष्टवन्तः।

ਭੇਵ ਰਛਪਾਲਨ ਕੋ ਦੀਨੋ ॥
भेव रछपालन को दीनो ॥

(एतत्) रक्षकाणां गुह्यं दत्तवन्तः।

ਤਿਨ ਕੋ ਕੋਪ ਆਤਮਾ ਕੀਨੋ ॥੧੦॥
तिन को कोप आतमा कीनो ॥१०॥

सः मनसि बहु क्रोधं सृजति स्म। १०.

ਰਛਪਾਲ ਕ੍ਰੁਧਿਤ ਅਤਿ ਭਏ ॥
रछपाल क्रुधित अति भए ॥

रक्षकाः अतीव क्रुद्धाः आसन्

ਰਾਨੀ ਹੁਤੀ ਤਹੀ ਤੇ ਗਏ ॥
रानी हुती तही ते गए ॥

यत्र च राज्ञी आसीत् तत्र गतः।

ਜਾਰ ਸਹਿਤ ਤਾ ਕੋ ਲਹਿ ਲੀਨੋ ॥
जार सहित ता को लहि लीनो ॥

तं मित्रेण सह गृहीतवान्।

ਬਿਵਤ ਹਨਨ ਦੁਹੂੰਅਨ ਕੌ ਕੀਨੋ ॥੧੧॥
बिवत हनन दुहूंअन कौ कीनो ॥११॥

उभौ मारयितुं योजनां कृतवान्। ११.

ਤਬ ਰਾਨੀ ਇਹ ਭਾਤਿ ਉਚਾਰੀ ॥
तब रानी इह भाति उचारी ॥

अथ राज्ञी एवं उक्तवती।

ਸੁਨੋ ਰਛਕੋ ਬਾਤ ਹਮਾਰੀ ॥
सुनो रछको बात हमारी ॥

हे प्रहरणकर्ता ! शृणु माम् |

ਮੀਤ ਮਰੇ ਨ੍ਰਿਪ ਤ੍ਰਿਯ ਮਰਿ ਜੈ ਹੈ ॥
मीत मरे न्रिप त्रिय मरि जै है ॥

मित्रस्य मृत्योः सह राज्ञी अपि म्रियते

ਤ੍ਰਿਯਾ ਮਰੈ ਰਾਜਾ ਕੋ ਛੈ ਹੈ ॥੧੨॥
त्रिया मरै राजा को छै है ॥१२॥

राज्ञ्याः च मृत्योः सह राजा अपि म्रियते। १२.

ਦੋ ਕੁਕਟ ਕੁਕਟੀ ਮੰਗਵਾਈ ॥
दो कुकट कुकटी मंगवाई ॥

(सः) द्वौ कुक्कुटौ कुक्कुटौ च आहूतवान्

ਸਖਿਯਹਿ ਬੋਲ ਤਿਨੈ ਬਿਖੁ ਖ੍ਵਾਈ ॥
सखियहि बोल तिनै बिखु ख्वाई ॥

मित्राणि च कथयन् तान् विषं दत्तवान्।

ਨਿਕਟ ਆਪਨੈ ਦੁਹੁਅਨ ਆਨੋ ॥
निकट आपनै दुहुअन आनो ॥

सः तौ द्वौ अपि स्वस्य समीपम् आहूतवान्।

ਮੂੜ ਰਛਕਨ ਚਰਿਤ ਨ ਜਾਨੋ ॥੧੩॥
मूड़ रछकन चरित न जानो ॥१३॥

परन्तु मूर्खः रक्षकः चरित्रं अवगन्तुं न शक्तवान् । १३.

ਪ੍ਰਥਮ ਮਾਰਿ ਕੁਕਟ ਕੋ ਦਯੋ ॥
प्रथम मारि कुकट को दयो ॥

प्रथमं कुक्कुटं मारितवान्।

ਕੁਕਟੀ ਕੋ ਬਿਨੁ ਬਧ ਬਧ ਭਯੋ ॥
कुकटी को बिनु बध बध भयो ॥

कुक्कुटः अहत्या मृतः।

ਬਹੁਰਿ ਨਾਸ ਕੁਕਟੀ ਕੋ ਭਯੋ ॥
बहुरि नास कुकटी को भयो ॥

ततः कुक्कुटस्य विनाशः अभवत्

ਪਲਕ ਬਿਖੈ ਕੁਕਟੋ ਮਰਿ ਗਯੋ ॥੧੪॥
पलक बिखै कुकटो मरि गयो ॥१४॥

कुक्कुटः अपि क्षणमात्रेण मृतः। १४.

ਰਾਨੀ ਬਾਚ ॥
रानी बाच ॥

रानी उवाच।

ਸਨਹੁ ਲੋਗ ਮੈ ਤੁਮੈ ਸੁਨਾਊ ॥
सनहु लोग मै तुमै सुनाऊ ॥

हे जनाः ! शृणु, अहं वदामि।

ਮਿਤ੍ਰ ਮਰੇ ਮੈ ਪ੍ਰਾਨ ਗਵਾਊ ॥
मित्र मरे मै प्रान गवाऊ ॥

मित्रस्य मृत्योः सह अहं जीवनं त्यक्ष्यामि।

ਮੋਹਿ ਮਰੇ ਰਾਜਾ ਮਰਿ ਜੈ ਹੈ ॥
मोहि मरे राजा मरि जै है ॥

मम मृत्युना राजा म्रियते।

ਤੁਮਰੇ ਕਹੋ ਹਾਥ ਕਾ ਐ ਹੈ ॥੧੫॥
तुमरे कहो हाथ का ऐ है ॥१५॥

(भद्रं दर्शयतु) किं भवतः हस्ते आगमिष्यति। १५.

ਹੋ ਰਾਜਾ ਜੌ ਜਿਯਤ ਉਬਰਿ ਹੈ ॥
हो राजा जौ जियत उबरि है ॥

यदि राजा जीवति

ਤੁਮਰੀ ਸਦਾ ਪਾਲਨਾ ਕਰਿ ਹੈ ॥
तुमरी सदा पालना करि है ॥

सः त्वां सदा अनुसरिष्यति।

ਜੋ ਨ੍ਰਿਪ ਤ੍ਰਿਯ ਜੁਤ ਸ੍ਵਰਗ ਸਿਧੈ ਹੈ ॥
जो न्रिप त्रिय जुत स्वरग सिधै है ॥

यदि राजा म्रियते सपत्न्या सह |

ਤੁਮ ਧਨ ਤੇ ਵੈ ਜਿਯਤੇ ਜੈ ਹੈ ॥੧੬॥
तुम धन ते वै जियते जै है ॥१६॥

तदा त्वमपि तद्धनं जीवन्तो विवर्जितः भविष्यसि। 16.

ਤਾ ਤੇ ਕ੍ਯੋਨ ਨ ਦਰਬੁ ਅਤਿ ਲੀਜੈ ॥
ता ते क्योन न दरबु अति लीजै ॥

अतः अधिकं धनं किमर्थं न गृह्णासि

ਤਿਹੂੰ ਜਿਯਨ ਕੀ ਰਛਾ ਕੀਜੈ ॥
तिहूं जियन की रछा कीजै ॥

प्राणित्रयं च रक्षतु।

ਜੜਨ ਕੁਕਟ ਕੋ ਚਰਿਤ ਨਿਹਾਰਿਯੋ ॥
जड़न कुकट को चरित निहारियो ॥

(ते) मूर्खाः कुक्कुटानां चरित्रं दृष्टवन्तः

ਜਾਰ ਸਹਿਤ ਰਾਨੀਯਹਿ ਨ ਮਾਰਿਯੋ ॥੧੭॥
जार सहित रानीयहि न मारियो ॥१७॥

न च मित्रैः सह राज्ञीं मारितवान्। १७.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

द्वयम् : १.

ਇਸਕਮਤੀ ਇਹ ਛਲ ਭਏ ਕੁਕਟ ਕੁਕਟਿਯਹਿ ਘਾਇ ॥
इसकमती इह छल भए कुकट कुकटियहि घाइ ॥

इश्क मतिः कुक्कुटं कुक्कुटं च मारयित्वा एतत् चरित्रं दर्शितवान्

ਪ੍ਰਾਨ ਉਬਾਰਿਯੋ ਪ੍ਰਿਯ ਸਹਿਤ ਨ੍ਰਿਪ ਡਰ ਜੜਨ ਦਿਖਾਇ ॥੧੮॥
प्रान उबारियो प्रिय सहित न्रिप डर जड़न दिखाइ ॥१८॥

तेभ्यः मूर्खेभ्यः च (राज्ञः मृत्युः) भयं दर्शयित्वा ते स्वप्रियजनैः सह स्वप्राणान् रक्षन्ति स्म। १८.

ਚੌਪਈ ॥
चौपई ॥

चतुर्विंशतिः : १.

ਤਿਨ ਇਹ ਭਾਤਿ ਬਿਚਾਰ ਬਿਚਾਰੇ ॥
तिन इह भाति बिचार बिचारे ॥

ते (रक्षकाः) एवं चिन्तयन्ति स्म