श्री दसाम ग्रंथ

पान - 302


ਅਥ ਸਾਰੀ ਬਿਸ੍ਵ ਮੁਖ ਮੋ ਕ੍ਰਿਸਨ ਜੀ ਜਸੋਧਾ ਕੋ ਦਿਖਾਈ ॥
अथ सारी बिस्व मुख मो क्रिसन जी जसोधा को दिखाई ॥

आता कृष्ण आपल्या मुखातून यशोदेला संपूर्ण विश्व दाखवतो.

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਮੋਹਿ ਬਢਾਇ ਮਹਾ ਮਨ ਮੈ ਹਰਿ ਕੌ ਲਗੀ ਫੇਰਿ ਖਿਲਾਵਨ ਮਾਈ ॥
मोहि बढाइ महा मन मै हरि कौ लगी फेरि खिलावन माई ॥

तिच्या मनातील ओढ वाढल्याने आई यशोदा पुन्हा आपल्या मुलाशी खेळू लागली

ਤਉ ਹਰਿ ਜੀ ਮਨ ਮਧ ਬਿਚਾਰਿ ਸਿਤਾਬ ਲਈ ਮੁਖਿ ਮਾਹਿ ਜੰਭਾਈ ॥
तउ हरि जी मन मध बिचारि सिताब लई मुखि माहि जंभाई ॥

तेव्हा कृष्णाने मनातल्या मनात चटकन जांभई दिली

ਚਕ੍ਰਤ ਹੋਇ ਰਹੀ ਜਸੁਧਾ ਮਨ ਮਧਿ ਭਈ ਤਿਹ ਕੇ ਦੁਚਿਤਾਈ ॥
चक्रत होइ रही जसुधा मन मधि भई तिह के दुचिताई ॥

ती नॉन-प्लस्ड होती आणि विचित्र प्रकारचा संशय तिच्या मनात निर्माण झाला

ਮਾਇ ਸੁ ਢਾਪਿ ਲਈ ਤਬ ਹੀ ਸਭ ਬਿਸਨ ਮਯਾ ਤਿਨ ਜੋ ਲਖਿ ਪਾਈ ॥੧੧੩॥
माइ सु ढापि लई तब ही सभ बिसन मया तिन जो लखि पाई ॥११३॥

ती पुढे सरकली आणि तिने स्वत:च्या हाताने हर मुलाचे तोंड झाकले आणि अशा प्रकारे तिला विष्णूची माया दिसली.113.

ਕਾਨ੍ਰਹ ਚਲੇ ਘੁੰਟੂਆ ਘਰ ਭੀਤਰ ਮਾਤ ਕਰੈ ਉਪਮਾ ਤਿਹ ਚੰਗੀ ॥
कान्रह चले घुंटूआ घर भीतर मात करै उपमा तिह चंगी ॥

कृष्ण घरात गुडघ्यावर रेंगाळू लागला आणि आईला त्याच्याबद्दल विविध उपमा वापरण्यात आनंद वाटला.

ਲਾਲਨ ਕੀ ਮਨਿ ਲਾਲ ਕਿਧੌ ਨੰਦ ਧੇਨ ਸਭੈ ਤਿਹ ਕੇ ਸਭ ਸੰਗੀ ॥
लालन की मनि लाल किधौ नंद धेन सभै तिह के सभ संगी ॥

नंदाच्या गायी कृष्णाच्या साथीदारांच्या पायाच्या खुणा मागे चालल्या

ਲਾਲ ਭਈ ਜਸੁਦਾ ਪਿਖਿ ਪੁਤ੍ਰਹਿੰ ਜਿਉ ਘਨਿ ਮੈ ਚਮਕੈ ਦੁਤਿ ਰੰਗੀ ॥
लाल भई जसुदा पिखि पुत्रहिं जिउ घनि मै चमकै दुति रंगी ॥

हे पाहून यशोदा माता ढगांमध्ये विजेसारखी चमकली आणि ती आनंदाने चमकली

ਕਿਉ ਨਹਿ ਹੋਵੈ ਪ੍ਰਸੰਨ੍ਯ ਸੁ ਮਾਤ ਭਯੋ ਜਿਨ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਿ ਤਾਤ ਤ੍ਰਿਭੰਗੀ ॥੧੧੪॥
किउ नहि होवै प्रसंन्य सु मात भयो जिन के ग्रिहि तात त्रिभंगी ॥११४॥

ती माता सुखी का नसावी, जिच्या घरी कृष्णासारखा पुत्र जन्माला आला होता.114.

ਰਾਹਿ ਸਿਖਾਵਨ ਕਾਜ ਗਡੀਹਰਿ ਗੋਪ ਮਨੋ ਮਿਲ ਕੈ ਸੁ ਬਨਾਯੋ ॥
राहि सिखावन काज गडीहरि गोप मनो मिल कै सु बनायो ॥

कृष्णाला चालण्याचे प्रशिक्षण देण्यासाठी

ਕਾਨਹਿ ਕੋ ਤਿਹ ਉਪਰ ਬਿਠਾਇ ਕੈ ਆਪਨੇ ਆਙਨ ਬੀਚ ਧਵਾਯੋ ॥
कानहि को तिह उपर बिठाइ कै आपने आङन बीच धवायो ॥

सर्व गोपांनी मिळून मुलांसाठी एक गाडी बनवली आणि कृष्णाला त्या गाडीत बसवलं, त्यांनी ते चाक चालवलं.

ਫੇਰਿ ਉਠਾਇ ਲਯੋ ਜਸੁਦਾ ਉਰ ਮੋ ਗਹਿ ਕੈ ਪਯ ਪਾਨ ਕਰਾਯੋ ॥
फेरि उठाइ लयो जसुदा उर मो गहि कै पय पान करायो ॥

तेव्हा यशोदेने त्याला आपल्या मांडीत घेऊन तिचे दूध चोखायला लावले

ਸੋਇ ਰਹੇ ਹਰਿ ਜੀ ਤਬ ਹੀ ਕਬਿ ਨੇ ਅਪੁਨੇ ਮਨ ਮੈ ਸੁਖ ਪਾਯੋ ॥੧੧੫॥
सोइ रहे हरि जी तब ही कबि ने अपुने मन मै सुख पायो ॥११५॥

जेव्हा तो झोपला तेव्हा कवीने तो परम आनंद मानला.115.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

डोहरा

ਜਬ ਹੀ ਨਿੰਦ੍ਰਾ ਛੁਟ ਗਈ ਹਰੀ ਉਠੇ ਤਤਕਾਲ ॥
जब ही निंद्रा छुट गई हरी उठे ततकाल ॥

झोप लागताच कृष्ण लगेच उठून बसला.

ਖੇਲ ਖਿਲਾਵਨ ਸੋ ਕਰਿਯੋ ਲੋਚਨ ਜਾਹਿ ਬਿਸਾਲ ॥੧੧੬॥
खेल खिलावन सो करियो लोचन जाहि बिसाल ॥११६॥

जेव्हा तो झोपेतून जागा झाला तेव्हा कृष्ण पटकन उठला आणि त्याच्या डोळ्यांच्या खुणा पाहून त्याने खेळण्याचा आग्रह धरला.116.

ਇਸੀ ਭਾਤਿ ਸੋ ਕ੍ਰਿਸਨ ਜੀ ਖੇਲ ਕਰੇ ਬ੍ਰਿਜ ਮਾਹਿ ॥
इसी भाति सो क्रिसन जी खेल करे ब्रिज माहि ॥

तसेच कृष्णाजी ब्रजभूमीत खेळ खेळतात.

ਅਬ ਪਗ ਚਲਤਿਯੋ ਕੀ ਕਥਾ ਕਹੋਂ ਸੁਨੋ ਨਰ ਨਾਹਿ ॥੧੧੭॥
अब पग चलतियो की कथा कहों सुनो नर नाहि ॥११७॥

अशाप्रकारे कृष्णाने ब्रजात विविध प्रकारची नाटके केली आणि आता मी त्याच्या पायावर चालण्याची कथा वर्णन करतो.117.

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਸਾਲ ਬਿਤੀਤ ਭਯੋ ਜਬ ਹੀ ਤਬ ਕਾਨ੍ਰਹ ਭਯੋ ਬਲ ਕੈ ਪਗ ਮੈ ॥
साल बितीत भयो जब ही तब कान्रह भयो बल कै पग मै ॥

(एक) वर्ष उलटून गेल्यावर कृष्ण आपल्या पायावर उभा राहू लागला.

ਜਸੁ ਮਾਤ ਪ੍ਰਸੰਨ੍ਯ ਭਈ ਮਨ ਮੈ ਪਿਖਿ ਧਾਵਤ ਪੁਤ੍ਰਹਿ ਕੋ ਮਗ ਮੈ ॥
जसु मात प्रसंन्य भई मन मै पिखि धावत पुत्रहि को मग मै ॥

एक वर्षानंतर कृष्ण आपल्या बळकट पावलांवर चालू लागला, यशोदाला खूप आनंद झाला आणि आपल्या मुलाला डोळ्यांसमोर ठेवण्यासाठी ती त्याच्या मागे चालू लागली.

ਬਾਤ ਕਰੀ ਇਹ ਗੋਪਿਨ ਸੋ ਪ੍ਰਭਾ ਫੈਲ ਰਹੀ ਸੁ ਸਭੈ ਜਗ ਮੈ ॥
बात करी इह गोपिन सो प्रभा फैल रही सु सभै जग मै ॥

(त्याने) बहिष्कृतांना हे सांगितले की (ज्यांचे) तेज जगभर पसरले आहे.

ਜਨੁ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤਿ ਮਾਨੁਖ ਕੋ ਸਬ ਧਾਇ ਧਸੀ ਹਰਿ ਕੈ ਨਗ ਮੈ ॥੧੧੮॥
जनु सुंदरता अति मानुख को सब धाइ धसी हरि कै नग मै ॥११८॥

तिने सर्व गोपींकडे कृष्णाच्या चालण्याबद्दल सांगितले आणि कृष्णाची कीर्ती जगभर पसरली. सुंदर स्त्रियाही कृष्णाला लोणी इत्यादि घेऊन येताना दिसल्या.

ਗੋਪਿਨ ਸੋ ਮਿਲ ਕੈ ਹਰਿ ਜੀ ਜਮੁਨਾ ਤਟਿ ਖੇਲ ਮਚਾਵਤ ਹੈ ॥
गोपिन सो मिल कै हरि जी जमुना तटि खेल मचावत है ॥

कृष्ण जमुना काठावर गुआल मुलांसोबत खेळ खेळतो.

ਜਿਮ ਬੋਲਤ ਹੈ ਖਗ ਬੋਲਤ ਹੈ ਜਿਮ ਧਾਵਤ ਹੈ ਤਿਮ ਧਾਵਤ ਹੈ ॥
जिम बोलत है खग बोलत है जिम धावत है तिम धावत है ॥

कृष्ण यमुनेच्या तीरावर गोपांच्या मुलांबरोबर खेळतो आणि पक्ष्यांच्या आवाजाची नक्कल करतो तो त्यांच्या चालीचेही अनुकरण करतो.

ਫਿਰਿ ਬੈਠਿ ਬਰੇਤਨ ਮਧ ਮਨੋ ਹਰਿ ਸੋ ਵਹ ਤਾਲ ਬਜਾਵਤ ਹੈ ॥
फिरि बैठि बरेतन मध मनो हरि सो वह ताल बजावत है ॥

मग बरेटीत बसून ते टाळ्या वाजवतात (एकत्र) कृष्ण.

ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਤਿਨ ਕੀ ਉਪਮਾ ਸੁਭ ਗੀਤ ਭਲੇ ਮੁਖ ਗਾਵਤ ਹੈ ॥੧੧੯॥
कबि स्याम कहै तिन की उपमा सुभ गीत भले मुख गावत है ॥११९॥

मग वाळूवर बसून, सर्व मुले टाळ्या वाजवतात आणि कवी श्याम म्हणतात की सर्वजण त्यांच्या सुंदर तोंडातून गाणी गातात.119.

ਕੁੰਜਨ ਮੈ ਜਮੁਨਾ ਤਟਿ ਪੈ ਮਿਲਿ ਗੋਪਿਨ ਸੋ ਹਰਿ ਖੇਲਤ ਹੈ ॥
कुंजन मै जमुना तटि पै मिलि गोपिन सो हरि खेलत है ॥

यमुनेच्या तीरावर गल्लीबोळात कृष्ण गोपाच्या मुलांच्या संगतीत खेळतो आणि

ਤਰਿ ਕੈ ਤਬ ਹੀ ਸਿਗਰੀ ਜਮੁਨਾ ਹਟਿ ਮਧਿ ਬਰੇਤਨ ਪੇਲਤ ਹੈ ॥
तरि कै तब ही सिगरी जमुना हटि मधि बरेतन पेलत है ॥

संपूर्ण नदीत पोहत तो पलीकडे वाळूवर झोपतो

ਫਿਰਿ ਕੂਦਤ ਹੈ ਜੁ ਮਨੋ ਨਟ ਜਿਉ ਜਲ ਕੋ ਹਿਰਦੇ ਸੰਗਿ ਰੇਲਤ ਹੈ ॥
फिरि कूदत है जु मनो नट जिउ जल को हिरदे संगि रेलत है ॥

मग तो सर्व मुलांसह बाजीगर सारखा उडी मारतो तो त्याच्या स्तनाने पाणी फाडतो

ਫਿਰਿ ਹ੍ਵੈ ਹੁਡੂਆ ਲਰਕੇ ਦੁਹੂੰ ਓਰ ਤੇ ਆਪਸਿ ਮੈ ਸਿਰ ਮੇਲਤ ਹੈ ॥੧੨੦॥
फिरि ह्वै हुडूआ लरके दुहूं ओर ते आपसि मै सिर मेलत है ॥१२०॥

मग आपापसात मेंढरांसारखे भांडतात आणि दुसऱ्याच्या डोक्यावर आपले डोके मारतात.120.

ਆਇ ਜਬੈ ਹਰਿ ਜੀ ਗ੍ਰਿਹਿ ਆਪਨੇ ਖਾਇ ਕੈ ਭੋਜਨ ਖੇਲਨ ਲਾਗੇ ॥
आइ जबै हरि जी ग्रिहि आपने खाइ कै भोजन खेलन लागे ॥

कृष्णा घरी आल्यावर जेवण घेऊन पुन्हा खेळायला जातो

ਮਾਤ ਕਹੈ ਨ ਰਹੈ ਘਰਿ ਭੀਤਰਿ ਬਾਹਰਿ ਕੋ ਤਬ ਹੀ ਉਠਿ ਭਾਗੇ ॥
मात कहै न रहै घरि भीतरि बाहरि को तब ही उठि भागे ॥

आई त्याला घरी राहायला सांगते, पण सांगूनही तो घरात राहत नाही आणि उठून बाहेर पळतो.

ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਤਿਨ ਕੀ ਉਪਮਾ ਬ੍ਰਿਜ ਕੇ ਪਤਿ ਬੀਥਿਨ ਮੈ ਅਨੁਰਾਗੇ ॥
स्याम कहै तिन की उपमा ब्रिज के पति बीथिन मै अनुरागे ॥

कवी श्याम म्हणतात की ब्रजाचा देव कृष्णाला ब्रजाच्या रस्त्यांवर प्रेम आहे आणि

ਖੇਲ ਮਚਾਇ ਦਯੋ ਲੁਕ ਮੀਚਨ ਗੋਪ ਸਭੈ ਤਿਹ ਕੇ ਰਸਿ ਪਾਗੇ ॥੧੨੧॥
खेल मचाइ दयो लुक मीचन गोप सभै तिह के रसि पागे ॥१२१॥

तो इतर गोपाच्या मुलांबरोबर लपाछपीच्या खेळात पूर्णपणे गढून गेला आहे.121.

ਖੇਲਤ ਹੈ ਜਮੁਨਾ ਤਟ ਪੈ ਮਨ ਆਨੰਦ ਕੈ ਹਰਿ ਬਾਰਨ ਸੋ ॥
खेलत है जमुना तट पै मन आनंद कै हरि बारन सो ॥

यमुनेच्या तीरावर खेळताना, कृष्ण इतर गोप मुलांबरोबर आनंद घेतो

ਚੜਿ ਰੂਖ ਚਲਾਵਤ ਸੋਟ ਕਿਧੋ ਸੋਊ ਧਾਇ ਕੈ ਲਿਆਵੈ ਗੁਆਰਨ ਕੋ ॥
चड़ि रूख चलावत सोट किधो सोऊ धाइ कै लिआवै गुआरन को ॥

झाडावर चढून, तो आपला क्लब टाकतो आणि मग तो शोधतो आणि दुधाच्या दासींमधून आणतो

ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਲਖੀ ਤਿਨ ਕੀ ਉਪਮਾ ਮਨੋ ਮਧਿ ਅਨੰਤ ਅਪਾਰਨ ਸੋ ॥
कबि स्याम लखी तिन की उपमा मनो मधि अनंत अपारन सो ॥

या उपमाचा उल्लेख करताना कवी श्याम म्हणतात की हे वैभव पाहण्यासाठी,

ਬਲ ਜਾਤ ਸਬੈ ਮੁਨਿ ਦੇਖਨ ਕੌ ਕਰਿ ਕੈ ਬਹੁ ਜੋਗ ਹਜਾਰਨ ਸੋ ॥੧੨੨॥
बल जात सबै मुनि देखन कौ करि कै बहु जोग हजारन सो ॥१२२॥

योगाच्या विविध विषयांमध्ये गुंतलेले ऋषी देखील त्याग करत आहेत.122.

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਗ੍ਰੰਥੇ ਕ੍ਰਿਸਨਾਵਤਾਰੇ ਗੋਪਿਨ ਸੋ ਖੇਲਬੋ ਬਰਨਨੰ ॥
इति स्री बचित्र नाटक ग्रंथे क्रिसनावतारे गोपिन सो खेलबो बरननं ॥

बचितर नाटकातील कृष्ण अवतारातील गोपा मुलांसोबतच्या नाटकांचे वर्णन या शीर्षकाच्या आठव्या प्रकरणाचा शेवट.

ਅਥ ਮਾਖਨ ਚੁਰਾਇ ਖੈਬੋ ਕਥਨੰ ॥
अथ माखन चुराइ खैबो कथनं ॥

आता लोणी चोरून खाण्याचे वर्णन सुरू होते

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਖੇਲਨ ਕੇ ਮਿਸ ਪੈ ਹਰਿ ਜੀ ਘਰਿ ਭੀਤਰ ਪੈਠਿ ਕੈ ਮਾਖਨ ਖਾਵੈ ॥
खेलन के मिस पै हरि जी घरि भीतर पैठि कै माखन खावै ॥

कृष्णा खेळण्याच्या बहाण्याने घरात शिरतो आणि लोणी खातो.

ਨੈਨਨ ਸੈਨ ਤਬੈ ਕਰਿ ਕੈ ਸਭ ਗੋਪਿਨ ਕੋ ਤਬ ਹੀ ਸੁ ਖੁਲਾਵੈ ॥
नैनन सैन तबै करि कै सभ गोपिन को तब ही सु खुलावै ॥

खेळण्याच्या बहाण्याने कृष्ण घरात लोणी खात आहे आणि डोळ्यांच्या खुणा दाखवून तो इतर गोपा मुलांना बोलावून जेवायला सांगत आहे.

ਬਾਕੀ ਬਚਿਯੋ ਅਪਨੇ ਕਰਿ ਲੈ ਕਰਿ ਬਾਨਰ ਕੇ ਮੁਖ ਭੀਤਰਿ ਪਾਵੈ ॥
बाकी बचियो अपने करि लै करि बानर के मुख भीतरि पावै ॥

ते उरलेले लोणी माकडांना अर्पण करत आहेत ज्यामुळे ते त्यांना खातात

ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਤਿਹ ਕੀ ਉਪਮਾ ਇਹ ਕੈ ਬਿਧਿ ਗੋਪਿਨ ਕਾਨ੍ਰਹ ਖਿਝਾਵੈ ॥੧੨੩॥
स्याम कहै तिह की उपमा इह कै बिधि गोपिन कान्रह खिझावै ॥१२३॥

कवी श्याम म्हणतात की अशा प्रकारे कृष्ण गोपींना त्रास देत आहे.123.

ਖਾਇ ਗਯੋ ਹਰਿ ਜੀ ਜਬ ਮਾਖਨ ਤਉ ਗੁਪੀਆ ਸਭ ਜਾਇ ਪੁਕਾਰੀ ॥
खाइ गयो हरि जी जब माखन तउ गुपीआ सभ जाइ पुकारी ॥

जेव्हा कृष्णाने सर्व लोणी खाल्ले तेव्हा गोपी ओरडल्या आणि