श्री दसाम ग्रंथ

पान - 357


ਗਾਵਤ ਸਾਰੰਗ ਤਾਲ ਬਜਾਵਤ ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਅਤਿ ਹੀ ਸੁ ਰਚੈ ਸੇ ॥
गावत सारंग ताल बजावत स्याम कहै अति ही सु रचै से ॥

तो गात आहे आणि सूर वाजवत आहे आणि

ਸਾਵਨ ਕੀ ਰੁਤਿ ਮੈ ਮਨੋ ਨਾਚਤ ਮੋਰਿਨ ਮੈ ਮੁਰਵਾ ਨਰ ਜੈਸੇ ॥੬੨੯॥
सावन की रुति मै मनो नाचत मोरिन मै मुरवा नर जैसे ॥६२९॥

सावन महिन्यात नर मोर मादी मोरांसोबत वासनेने नाचत असल्याचे दिसते.629.

ਨਾਚਤ ਹੈ ਸੋਊ ਗ੍ਵਾਰਿਨ ਮੈ ਜਿਹ ਕੋ ਸਸਿ ਸੋ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਆਨਨ ॥
नाचत है सोऊ ग्वारिन मै जिह को ससि सो अति सुंदर आनन ॥

ज्याचे मुख चंद्रासारखे सुंदर आहे, तो गोपींसह नाचत आहे

ਖੇਲਤ ਹੈ ਰਜਨੀ ਸਿਤ ਮੈ ਜਹ ਰਾਜਤ ਥੋ ਜਮੁਨਾ ਜੁਤ ਕਾਨਨ ॥
खेलत है रजनी सित मै जह राजत थो जमुना जुत कानन ॥

जंगलात यमुनेच्या तीरावर चांदण्या रात्री तो सुंदर दिसतो

ਭਾਨੁ ਸੁਤਾ ਬ੍ਰਿਖ ਕੀ ਜਹ ਥੀ ਸੁ ਹੁਤੀ ਜਹ ਚੰਦ੍ਰਭਗਾ ਅਭਿਮਾਨਨ ॥
भानु सुता ब्रिख की जह थी सु हुती जह चंद्रभगा अभिमानन ॥

तेथे अभिमानी चंद्रभागा आणि राधा आहेत आणि

ਛਾਜਤ ਤਾ ਮਹਿ ਯੌ ਹਰਿ ਜੂ ਜਿਉ ਬਿਰਾਜਤ ਬੀਚ ਪੰਨਾ ਨਗ ਖਾਨਨ ॥੬੩੦॥
छाजत ता महि यौ हरि जू जिउ बिराजत बीच पंना नग खानन ॥६३०॥

कृष्ण त्यांच्याबरोबर खाणीतील पन्ना आणि इतर मौल्यवान दगडांप्रमाणे शोभिवंत दिसतो.630.

ਸੁ ਸੰਗੀਤ ਨਚੈ ਹਰਿ ਜੂ ਤਿਹ ਠਉਰ ਸੋ ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਰਸ ਕੇ ਸੰਗਿ ਭੀਨੋ ॥
सु संगीत नचै हरि जू तिह ठउर सो स्याम कहै रस के संगि भीनो ॥

कवी श्याम म्हणतात, संगीताच्या रसाने तृप्त होऊन कृष्ण त्या विमानात नाचत आहे

ਖੋਰ ਦਏ ਫੁਨਿ ਕੇਸਰ ਕੀ ਧੁਤੀਯਾ ਕਸਿ ਕੈ ਪਟ ਓਢਿ ਨਵੀਨੋ ॥
खोर दए फुनि केसर की धुतीया कसि कै पट ओढि नवीनो ॥

भगव्या रंगात रंगवलेला पांढरा कपडा त्यांनी घट्ट घातला आहे

ਰਾਧਿਕਾ ਚੰਦ੍ਰਭਗਾ ਮੁਖਿ ਚੰਦ ਲਏ ਜਹ ਗ੍ਵਾਰਿਨ ਥੀ ਸੰਗ ਤੀਨੋ ॥
राधिका चंद्रभगा मुखि चंद लए जह ग्वारिन थी संग तीनो ॥

राधा, चंद्रमुखी आणि चंद्रभागा या तीन गोपी आहेत

ਕਾਨ੍ਰਹ ਨਚਾਇ ਕੈ ਨੈਨਨ ਕੋ ਸਭ ਗੋਪਿਨ ਕੋ ਮਨੁਆ ਹਰਿ ਲੀਨੋ ॥੬੩੧॥
कान्रह नचाइ कै नैनन को सभ गोपिन को मनुआ हरि लीनो ॥६३१॥

कृष्णाने तिघांचेही मन आपल्या डोळ्यांच्या खुणाने चोरले आहे.631.

ਬ੍ਰਿਖਭਾਨੁ ਸੁਤਾ ਕੀ ਬਰਾਬਰ ਮੂਰਤਿ ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਸੁ ਨਹੀ ਘ੍ਰਿਤਚੀ ਹੈ ॥
ब्रिखभानु सुता की बराबर मूरति स्याम कहै सु नही घ्रितची है ॥

घृताची नावाची स्वर्गीय कन्या राधासारखी सुंदर नाही

ਜਾ ਸਮ ਹੈ ਨਹੀ ਕਾਮ ਕੀ ਤ੍ਰੀਯਾ ਨਹੀ ਜਿਸ ਕੀ ਸਮ ਤੁਲਿ ਸਚੀ ਹੈ ॥
जा सम है नही काम की त्रीया नही जिस की सम तुलि सची है ॥

रती आणि शचीसुद्धा तिच्या सौंदर्यात बरोबरी करत नाहीत

ਮਾਨਹੁ ਲੈ ਸਸਿ ਕੋ ਸਭ ਸਾਰ ਪ੍ਰਭਾ ਕਰਤਾਰ ਇਹੀ ਮੈ ਗਚੀ ਹੈ ॥
मानहु लै ससि को सभ सार प्रभा करतार इही मै गची है ॥

असे दिसते की चंद्राचा संपूर्ण प्रकाश ब्रह्मदेवाने राधेमध्ये टाकला आहे

ਨੰਦ ਕੇ ਲਾਲ ਬਿਲਾਸਨ ਕੋ ਇਹ ਮੂਰਤਿ ਚਿਤ੍ਰ ਬਚਿਤ੍ਰ ਰਚੀ ਹੈ ॥੬੩੨॥
नंद के लाल बिलासन को इह मूरति चित्र बचित्र रची है ॥६३२॥

कृष्णाच्या आनंदासाठी तिची विलक्षण प्रतिमा तयार केली.632.

ਰਾਧਿਕਾ ਚੰਦ੍ਰਭਗਾ ਮੁਖਿ ਚੰਦ੍ਰ ਸੁ ਖੇਲਤ ਹੈ ਮਿਲ ਖੇਲ ਸਬੈ ॥
राधिका चंद्रभगा मुखि चंद्र सु खेलत है मिल खेल सबै ॥

राधिका, चंद्रभागा आणि चंदमुखी या रम्य खेळात एकत्र गढून गेले आहेत.

ਮਿਲਿ ਸੁੰਦਰ ਗਾਵਤ ਗੀਤ ਸਬੈ ਸੁ ਬਜਾਵਤ ਹੈ ਕਰ ਤਾਲ ਤਬੈ ॥
मिलि सुंदर गावत गीत सबै सु बजावत है कर ताल तबै ॥

हे सर्वजण मिळून गात आहेत आणि सूर वाजवत आहेत

ਪਿਖਵੈ ਇਹ ਕੋ ਸੋਊ ਮੋਹ ਰਹੈ ਸਭ ਦੇਖਤ ਹੈ ਸੁਰ ਯਾਹਿ ਛਬੈ ॥
पिखवै इह को सोऊ मोह रहै सभ देखत है सुर याहि छबै ॥

हा तमाशा पाहून देवही मोहित होत आहेत

ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਮੁਰਲੀਧਰ ਮੈਨ ਕੀ ਮੂਰਤਿ ਗੋਪਿਨ ਮਧਿ ਫਬੈ ॥੬੩੩॥
कबि स्याम कहै मुरलीधर मैन की मूरति गोपिन मधि फबै ॥६३३॥

कवी श्याम म्हणतात की बासरी वाजवणाऱ्या प्रेमाच्या देवाची प्रतिमा गोपींमध्ये भव्य दिसते.633.

ਜਿਹ ਕੀ ਸਮ ਤੁਲਿ ਨ ਹੈ ਕਮਲਾ ਦੁਤਿ ਜਾ ਪਿਖਿ ਕੈ ਕਟਿ ਕੇਹਰ ਲਾਜੈ ॥
जिह की सम तुलि न है कमला दुति जा पिखि कै कटि केहर लाजै ॥

लक्ष्मी सुद्धा तिच्यासारखी नसून तिची कंबर पाहून सिंहाला लाज वाटते

ਕੰਚਨ ਦੇਖਿ ਲਜੈ ਤਨ ਕੋ ਤਿਹ ਦੇਖਤ ਹੀ ਮਨ ਕੋ ਦੁਖੁ ਭਾਜੈ ॥
कंचन देखि लजै तन को तिह देखत ही मन को दुखु भाजै ॥

कोणाचे तेज पाहून सोन्यालाही लाज वाटते आणि कोणाचे पाहून मनाचे दु:ख दूर होते.

ਜਾ ਸਮ ਰੂਪ ਨ ਕੋਊ ਤ੍ਰੀਯਾ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਰਤਿ ਕੀ ਸਮ ਰਾਜੈ ॥
जा सम रूप न कोऊ त्रीया कबि स्याम कहै रति की सम राजै ॥

कवी म्हणतो श्याम, जिच्यासारखी स्त्री नाही आणि ती 'रती' सारखी शोभत आहे.

ਜਿਉ ਘਨ ਬੀਚ ਲਸੈ ਚਪਲਾ ਇਹ ਤਿਉ ਘਨ ਗ੍ਵਾਰਿਨ ਬੀਚ ਬਿਰਾਜੈ ॥੬੩੪॥
जिउ घन बीच लसै चपला इह तिउ घन ग्वारिन बीच बिराजै ॥६३४॥

सौंदर्यात जिच्या बरोबरीचे दुसरे कोणीही नाही आणि रतीसारखे तेजस्वी आहे, तीच राधा गोपींमध्ये मेघांमध्ये विजेसारखी तेजस्वी दिसते.634.

ਖੇਲਤ ਹੈ ਸੰਗ ਤ੍ਰੀਯਨ ਕੇ ਸਜਿ ਸਾਜ ਸਭੈ ਅਰੁ ਮੋਤਿਨ ਮਾਲਾ ॥
खेलत है संग त्रीयन के सजि साज सभै अरु मोतिन माला ॥

सर्व स्त्रिया, अंथरूण घातलेल्या आणि मोत्याचे हार घातलेल्या, खेळत आहेत

ਪ੍ਰੀਤਿ ਕੈ ਖੇਲਤ ਹੈ ਤਿਹ ਸੋ ਹਰਿ ਜੂ ਜੋਊ ਹੈ ਅਤਿ ਹੀ ਹਿਤ ਵਾਲਾ ॥
प्रीति कै खेलत है तिह सो हरि जू जोऊ है अति ही हित वाला ॥

त्यांच्याबरोबर, महान प्रेमी कृष्ण, प्रेमळ आणि उत्कट खेळात गढून गेलेला आहे.

ਚੰਦ੍ਰਮੁਖੀ ਜਹ ਠਾਢੀ ਹੁਤੀ ਜਹ ਠਾਢੀ ਹੁਤੀ ਬ੍ਰਿਖਭਾਨੁ ਕੀ ਬਾਲਾ ॥
चंद्रमुखी जह ठाढी हुती जह ठाढी हुती ब्रिखभानु की बाला ॥

कुठे चंद्रमुखी उभी होती आणि कुठे राधा उभी होती.

ਚੰਦ੍ਰਭਗਾ ਕੋ ਮਹਾ ਮੁਖ ਸੁੰਦਰ ਗ੍ਵਾਰਿਨ ਬੀਚ ਕਰਿਯੋ ਉਜਿਯਾਲਾ ॥੬੩੫॥
चंद्रभगा को महा मुख सुंदर ग्वारिन बीच करियो उजियाला ॥६३५॥

चंद्रमुखी आणि राधा तिथे उभ्या आहेत आणि चंद्रभागेचे सौंदर्य गोपींमध्ये चमकत आहे.635.

ਕਾਨ੍ਰਹ ਕੋ ਰੂਪ ਨਿਹਾਰ ਕੈ ਸੁੰਦਰਿ ਮੋਹਿ ਰਹੀ ਤ੍ਰੀਯਾ ਚੰਦ੍ਰ ਮੁਖੀ ॥
कान्रह को रूप निहार कै सुंदरि मोहि रही त्रीया चंद्र मुखी ॥

कानाचे सुंदर रूप पाहून चंद्रमुखी (नाव) गोपी मोहित होतात.

ਤਬ ਗਾਇ ਉਠੀ ਕਰ ਤਾਲ ਬਜਾਇ ਹੁਤੀ ਜਿ ਕਿਧੋ ਅਤਿ ਹੀ ਸੁ ਸੁਖੀ ॥
तब गाइ उठी कर ताल बजाइ हुती जि किधो अति ही सु सुखी ॥

कृष्णाचे सौंदर्य पाहून चंद्रमुखी मंत्रमुग्ध झाली आणि पाहताच तिने सूर वाजवून आपले गाणे सुरू केले.

ਕਰ ਕੈ ਅਤਿ ਹੀ ਹਿਤ ਨਾਚਤ ਭੀ ਕਰਿ ਆਨੰਦ ਨ ਮਨ ਬੀਚ ਝੁਖੀ ॥
कर कै अति ही हित नाचत भी करि आनंद न मन बीच झुखी ॥

ती मोठ्या आवडीने नाचू लागली आहे, (ती) मनात आनंदी आहे आणि तिच्या मनात घाई नाही.

ਸਭ ਲਾਲਚ ਤਿਆਗ ਦਏ ਗ੍ਰਿਹ ਕੇ ਇਕ ਸ੍ਯਾਮ ਕੇ ਪ੍ਯਾਰ ਕੀ ਹੈ ਸੁ ਭੁਖੀ ॥੬੩੬॥
सभ लालच तिआग दए ग्रिह के इक स्याम के प्यार की है सु भुखी ॥६३६॥

ती सुद्धा अत्यंत प्रेमाने नाचू लागली आहे आणि कृष्णाच्या प्रेमाची भूक लागली आहे, तिने घरातील सर्व आसक्ती त्यागल्या आहेत.636.

ਦੋਹਰਾ ॥
दोहरा ॥

डोहरा

ਕ੍ਰਿਸਨ ਮਨੈ ਅਤਿ ਰੀਝ ਕੈ ਮੁਰਲੀ ਉਠਿਯੋ ਬਜਾਇ ॥
क्रिसन मनै अति रीझ कै मुरली उठियो बजाइ ॥

श्रीकृष्ण उठले आणि पिपर वाजवू लागले.

ਰੀਝ ਰਹੀ ਸਭ ਗੋਪੀਯਾ ਮਹਾ ਪ੍ਰਮੁਦ ਮਨਿ ਪਾਇ ॥੬੩੭॥
रीझ रही सभ गोपीया महा प्रमुद मनि पाइ ॥६३७॥

कृष्णाने अत्यंत प्रसन्न होऊन आपली बासरी वाजवली आणि ती ऐकून सर्व गोपी आनंदित झाल्या.637.

ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया ॥

स्वय्या

ਰੀਝ ਰਹੀ ਬ੍ਰਿਜ ਕੀ ਸਭ ਭਾਮਿਨ ਜਉ ਮੁਰਲੀ ਨੰਦ ਲਾਲ ਬਜਾਈ ॥
रीझ रही ब्रिज की सभ भामिन जउ मुरली नंद लाल बजाई ॥

नंदपुत्र कृष्णाने त्याची बासरी वाजवली तेव्हा ब्रजातील सर्व स्त्रिया मोहित झाल्या

ਰੀਝ ਰਹੇ ਬਨ ਕੇ ਖਗ ਅਉ ਮ੍ਰਿਗ ਰੀਝ ਰਹੇ ਧੁਨਿ ਜਾ ਸੁਨਿ ਪਾਈ ॥
रीझ रहे बन के खग अउ म्रिग रीझ रहे धुनि जा सुनि पाई ॥

जंगलातील पक्षी आणि प्राणी, जे कोणी ऐकले, ते आनंदाने भरले

ਚਿਤ੍ਰ ਕੀ ਹੋਇ ਗਈ ਪ੍ਰਿਤਮਾ ਸਭ ਸ੍ਯਾਮ ਕੀ ਓਰਿ ਰਹੀ ਲਿਵ ਲਾਈ ॥
चित्र की होइ गई प्रितमा सभ स्याम की ओरि रही लिव लाई ॥

सर्व स्त्री, कृष्णाचे ध्यान करत, चित्राप्रमाणे गतिहीन झाल्या

ਨੀਰ ਬਹੈ ਨਹੀ ਕਾਨ੍ਰਹ ਤ੍ਰੀਯਾ ਸੁਨ ਕੇ ਤਿਹ ਪਉਨ ਰਹਿਯੋ ਉਰਝਾਈ ॥੬੩੮॥
नीर बहै नही कान्रह त्रीया सुन के तिह पउन रहियो उरझाई ॥६३८॥

यमुनेचे पाणी स्थिर झाले आणि कृष्णाच्या बासरीचे सूर ऐकून स्त्रिया आणि वारा सुद्धा गुंग झाला.638.

ਪਉਨ ਰਹਿਯੋ ਉਰਝਾਇ ਘਰੀ ਇਕ ਨੀਰ ਨਦੀ ਕੋ ਚਲੈ ਸੁ ਕਛੂ ਨਾ ॥
पउन रहियो उरझाइ घरी इक नीर नदी को चलै सु कछू ना ॥

एक घारी (थोडा वेळ) वारा अडकला आणि नदीचे पाणी पुढे गेले नाही.

ਜੇ ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਮਨਿ ਆਈ ਹੁਤੀ ਧਰਿ ਖਾਸਨ ਅੰਗ ਬਿਖੈ ਅਰੁ ਝੂਨਾ ॥
जे ब्रिज भामनि आई हुती धरि खासन अंग बिखै अरु झूना ॥

तेथे आलेल्या सर्व ब्रजाच्या स्त्रियांच्या हृदयाची धडधड वाढली होती आणि हातपाय थरथरत होते.

ਸੋ ਸੁਨ ਕੈ ਧੁਨਿ ਬਾਸੁਰੀ ਕੀ ਤਨ ਬੀਚ ਰਹੀ ਤਿਨ ਕੇ ਸੁਧਿ ਹੂੰ ਨਾ ॥
सो सुन कै धुनि बासुरी की तन बीच रही तिन के सुधि हूं ना ॥

त्यांनी त्यांच्या शरीराचे भान पूर्णपणे गमावले

ਤਾ ਸੁਧਿ ਗੀ ਸੁਰ ਕੇ ਸੁਨਿ ਹੀ ਰਹਿ ਗੀ ਇਹ ਮਾਨਹੁ ਚਿਤ੍ਰ ਨਮੂਨਾ ॥੬੩੯॥
ता सुधि गी सुर के सुनि ही रहि गी इह मानहु चित्र नमूना ॥६३९॥

बासरी ऐकून ते सर्व केवळ चित्र बनले.639.

ਰੀਝਿ ਬਜਾਵਤ ਹੈ ਮੁਰਲੀ ਹਰਿ ਪੈ ਮਨ ਮੈ ਕਰਿ ਸੰਕ ਕਛੂ ਨਾ ॥
रीझि बजावत है मुरली हरि पै मन मै करि संक कछू ना ॥

कृष्ण आनंदाने बासरी वाजवतो आणि त्याच्या मनात काहीही विचार करत नाही.

ਜਾ ਕੀ ਸੁਨੇ ਧੁਨਿ ਸ੍ਰਉਨਨ ਮੈ ਕਰ ਕੈ ਖਗ ਆਵਤ ਹੈ ਬਨ ਸੂਨਾ ॥
जा की सुने धुनि स्रउनन मै कर कै खग आवत है बन सूना ॥

बासरी हातात घेऊन कृष्ण निर्भयपणे त्यावर वाजवत आहे आणि त्याचा आवाज ऐकत जंगलातले पक्षी दूर जात आहेत.

ਸੋ ਸੁਨਿ ਗ੍ਵਾਰਿਨ ਰੀਝ ਰਹੀ ਮਨ ਭੀਤਰ ਸੰਕ ਕਰੀ ਕਛਹੂੰ ਨਾ ॥
सो सुनि ग्वारिन रीझ रही मन भीतर संक करी कछहूं ना ॥

ते ऐकून गोपीही प्रसन्न होऊन निर्भय होत आहेत

ਨੈਨ ਪਸਾਰ ਰਹੀ ਪਿਖ ਕੈ ਜਿਮ ਘੰਟਕ ਹੇਰ ਬਜੇ ਮ੍ਰਿਗਿ ਮੂਨਾ ॥੬੪੦॥
नैन पसार रही पिख कै जिम घंटक हेर बजे म्रिगि मूना ॥६४०॥

ज्याप्रमाणे शिंगाचा आवाज ऐकून काळ्या मृगाचा डोई मंत्रमुग्ध होतो, त्याचप्रमाणे बासरी ऐकून गोपी आश्चर्यचकित होऊन उभ्या राहतात.

ਸੁਰ ਬਾਸੁਰੀ ਕੀ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਮੁਖ ਕਾਨਰ ਕੇ ਅਤਿ ਹੀ ਸੁ ਰਸੀ ਹੈ ॥
सुर बासुरी की कबि स्याम कहै मुख कानर के अति ही सु रसी है ॥

कवी श्याम म्हणतात, कृष्णाच्या मुखातून बासरीचा आवाज खूप रसाळ होत आहे.

ਸੋਰਠਿ ਦੇਵ ਗੰਧਾਰਿ ਬਿਭਾਸ ਬਿਲਾਵਲ ਹੂੰ ਕੀ ਸੁ ਤਾਨ ਬਸੀ ਹੈ ॥
सोरठि देव गंधारि बिभास बिलावल हूं की सु तान बसी है ॥

कृष्णाच्या पर्वतावरील बासरीचे सूर अत्यंत प्रभावी आहेत आणि त्यात सोरठ, देवगंधर, विभास आणि बिलावल यांच्या संगीतमय पद्धतींचे सूर आहेत.