श्री दसाम ग्रंथ

पान - 343

ਇਉ ਉਪਜੀ ਉਪਮਾ ਬਨੀਆ ਜਨੁ ਸਾਲਨ ਕੇ ਹਿਤ ਰੋਰ ਬਨਾਵੈ ॥੪੯੨॥

इउ उपजी उपमा बनीआ जनु सालन के हित रोर बनावै ॥४९२॥

त्यांचे मन एका क्षणासाठीही कृष्णाला सोडत नाही, असे दिसते की कोणीतरी जंगलातील भाज्यांच्या चवीमध्ये मांसाची चव चाखण्याचा प्रयत्न करत असेल.492.

ਰਾਜਾ ਪਰੀਛਤ ਬਾਚ ਸੁਕ ਸੋ ॥

राजा परीछत बाच सुक सो ॥

शुकाला उद्देशून राजा परीक्षितचे भाषण:

ਦੋਹਰਾ ॥

दोहरा ॥

डोहरा

ਸੁਕ ਸੰਗ ਰਾਜੇ ਕਹੁ ਕਹੀ ਜੂਥ ਦਿਜਨ ਕੇ ਨਾਥ ॥

सुक संग राजे कहु कही जूथ दिजन के नाथ ॥

(परीक्षित) राजा सुकदेवांना म्हणाला, हे ब्राह्मणांच्या (ऋषींच्या) स्वामी!

ਅਗਨਿ ਭਾਵ ਕਿਹ ਬਿਧਿ ਕਹੈ ਕ੍ਰਿਸਨ ਭਾਵ ਕੇ ਸਾਥ ॥੪੯੩॥

अगनि भाव किह बिधि कहै क्रिसन भाव के साथ ॥४९३॥

परीक्षित राजा शुकदेवांना म्हणाला, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणा! मला सांगा कृष्ण आणि गोपींच्या वियोग आणि मिलनाच्या अवस्था कशा टिकतात?��493.

ਸੁਕ ਬਾਚ ਰਾਜਾ ਸੋ ॥

सुक बाच राजा सो ॥

राजाला उद्देशून शुकदेवाचे भाषण:

ਸਵੈਯਾ ॥

सवैया ॥

स्वय्या

ਰਾਜਨ ਪਾਸ ਬ੍ਯਾਸ ਕੋ ਬਾਲ ਕਥਾ ਸੁ ਅਰੌਚਕ ਭਾਤਿ ਸੁਨਾਵੈ ॥

राजन पास ब्यास को बाल कथा सु अरौचक भाति सुनावै ॥

व्यासाचा मुलगा (सुकदेव) राजाला (परीक्षित) आरोच भावाची कथा सांगतो.

ਗ੍ਵਾਰਨੀਆ ਬਿਰਹਾਨੁਲ ਭਾਵ ਕਰੈ ਬਿਰਹਾਨਲ ਕੋ ਉਪਜਾਵੈ ॥

ग्वारनीआ बिरहानुल भाव करै बिरहानल को उपजावै ॥

तेव्हा शुकदेवांनी राजाला कृष्ण आणि गोपींच्या वियोगाची आणि मिलनाची रंजक कथा राजाला सांगितली आणि म्हणाले, गोपी वियोगाने जळत होत्या आणि चारही बाजूंनी वियोगाची आग निर्माण करत होत्या.

ਪੰਚ ਭੂ ਆਤਮ ਲੋਗਨ ਕੋ ਇਹ ਕਉਤੁਕ ਕੈ ਅਤਿ ਹੀ ਡਰ ਪਾਵੈ ॥

पंच भू आतम लोगन को इह कउतुक कै अति ही डर पावै ॥

अशा प्रकारचा छळ करून पाच भौतिक लोक प्रचंड भीती दाखवत आहेत. (म्हणजे वियोग अग्नीचा प्रभाव दाखवत आहे)

ਕਾਨ੍ਰਹ ਕੋ ਧ੍ਯਾਨ ਕਰੇ ਜਬ ਹੀ ਬਿਰਹਾਨਲ ਕੀ ਲਪਟਾਨ ਬੁਝਾਵੈ ॥੪੯੪॥

कान्रह को ध्यान करे जब ही बिरहानल की लपटान बुझावै ॥४९४॥

गोपींची ही अवस्था पाहून सामान्य लोक भयभीत झाले जेव्हा गोपींनी कृष्णाचा विचार केला, तेव्हा त्यांची एकाग्रता विलीन झालेल्या वियोगाच्या ज्वाला त्यांना दुःख देऊ लागल्या.494.

ਬ੍ਰਿਖਭਾਸੁਰ ਗ੍ਵਾਰਨਿ ਏਕ ਬਨੈ ਬਛੁਰਾਸੁਰ ਮੂਰਤਿ ਏਕ ਧਰੈ ॥

ब्रिखभासुर ग्वारनि एक बनै बछुरासुर मूरति एक धरै ॥

एक गोपी 'वृखासुर' बनते आणि दुसरी 'बच्छूरासुर' चे रूप धारण करते.

ਇਕ ਹ੍ਵੈ ਚਤੁਰਾਨਨ ਗ੍ਵਾਰ ਹਰੈ ਇਕ ਹ੍ਵੈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਫਿਰਿ ਪਾਇ ਪਰੈ ॥

इक ह्वै चतुरानन ग्वार हरै इक ह्वै ब्रहमा फिरि पाइ परै ॥

कोणी वृषभासुराचा वेश धारण केला आहे तर कोणी बहारासुराचा वेश धारण करून ब्रह्मदेवाचे रूप धारण करून गोपांची चोरी करून कृष्णाच्या पाया पडत आहे.

ਇਕ ਹ੍ਵੈ ਬਗੁਲਾ ਭਗਵਾਨ ਕੇ ਸਾਥ ਮਹਾ ਕਰ ਕੈ ਮਨਿ ਕੋਪ ਲਰੈ ॥

इक ह्वै बगुला भगवान के साथ महा कर कै मनि कोप लरै ॥

बगळा (बकासुर) बनून ती मनात रागाने कृष्णाशी लढते.

ਇਹ ਭਾਤਿ ਬਧੂ ਬ੍ਰਿਜ ਖੇਲ ਕਰੈ ਜਿਹ ਭਾਤਿ ਕਿਧੋ ਨੰਦ ਲਾਲ ਕਰੈ ॥੪੯੫॥

इह भाति बधू ब्रिज खेल करै जिह भाति किधो नंद लाल करै ॥४९५॥

कोणीतरी बगुला बनला आहे आणि रागाच्या भरात कृष्णाशी लढत आहे आणि अशाप्रकारे ब्रजातील सर्व स्त्रिया कृष्णाने पूर्वी खेळलेले नाटक दाखवण्यात मग्न आहेत.495.

ਕਾਨ੍ਰਹ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸਭੈ ਕਰ ਕੈ ਸਭ ਗ੍ਵਾਰਿਨ ਫੇਰਿ ਲਗੀ ਗੁਨ ਗਾਵਨ ॥

कान्रह चरित्र सभै कर कै सभ ग्वारिन फेरि लगी गुन गावन ॥

(कान्हाप्रमाणे) सर्व चरित्रे करून सर्व गोपी (कृष्णाचे) गुणगान करू लागल्या.

ਤਾਲ ਬਜਾਇ ਬਜਾ ਮੁਰਲੀ ਕਬਿ ਸ੍ਯਾਮ ਕਹੈ ਅਤਿ ਹੀ ਕਰਿ ਭਾਵਨ ॥

ताल बजाइ बजा मुरली कबि स्याम कहै अति ही करि भावन ॥

कृष्णाची सर्व कृत्ये करून, सर्व गोपी त्यांचे गुणगान करू लागल्या आणि बासरी वाजवून आणि विविध सूर तयार करण्यात आपला आनंद प्रदर्शित करू लागल्या.

ਫੇਰਿ ਚਿਤਾਰ ਕਹਿਯੋ ਹਮਰੇ ਸੰਗਿ ਖੇਲ ਕਰਿਯੋ ਹਰਿ ਜੀ ਇਹ ਠਾਵਨ ॥

फेरि चितार कहियो हमरे संगि खेल करियो हरि जी इह ठावन ॥

मग आठवून ते सांगू लागले की कृष्णा आमच्याबरोबर या ठिकाणी खेळ खेळायचा.

ਗ੍ਵਾਰਿਨ ਸ੍ਯਾਮ ਕੀ ਭੂਲ ਗਈ ਸੁਧਿ ਬੀਚ ਲਗੀ ਮਨ ਕੇ ਦੁਖ ਪਾਵਨ ॥੪੯੬॥

ग्वारिन स्याम की भूल गई सुधि बीच लगी मन के दुख पावन ॥४९६॥

कोणीतरी म्हणत आहे की त्या ठिकाणी कृष्णाने तिच्याबरोबर खेळ केला होता आणि अशा गोष्टी सांगताना गोपींचे कृष्णाचे भान हरपले आणि त्यांना त्यांच्यापासून विभक्त होण्याच्या मोठ्या वेदना सहन कराव्या लागल्या.

ਅਤਿ ਹੋਇ ਗਈ ਤਨ ਮੈ ਹਰਿ ਸਾਥ ਸੁ ਗੋਪਿਨ ਕੀ ਸਭ ਹੀ ਘਰਨੀ ॥

अति होइ गई तन मै हरि साथ सु गोपिन की सभ ही घरनी ॥

ग्वाल्यांच्या सर्व पत्नींचे शरीर श्रीकृष्णावर अत्यंत मोहित झाले.

ਤਿਹ ਰੂਪ ਨਿਹਾਰ ਕੈ ਬਸਿ ਭਈ ਜੁ ਹੁਤੀ ਅਤਿ ਰੂਪਨ ਕੀ ਧਰਨੀ ॥

तिह रूप निहार कै बसि भई जु हुती अति रूपन की धरनी ॥

अशा रीतीने गोपांच्या पत्नी कृष्णाच्या ध्यानात लीन झाल्या आणि ज्या स्वतः सर्व सुंदर होत्या, त्या सर्व कृष्णाच्या सौंदर्याने वश झाल्या.

ਇਹ ਭਾਤਿ ਪਰੀ ਮੁਰਝਾਇ ਧਰੀ ਕਬਿ ਨੇ ਉਪਮਾ ਤਿਹ ਕੀ ਬਰਨੀ ॥

इह भाति परी मुरझाइ धरी कबि ने उपमा तिह की बरनी ॥

अशा प्रकारे ते बेशुद्ध अवस्थेत पृथ्वीवर पडले, ज्याचे उपमा कवीने असे वर्णन केले आहे.

ਜਿਮ ਘੰਟਕ ਹੇਰ ਮੈ ਭੂਮਿ ਕੇ ਬੀਚ ਪਰੈ ਗਿਰ ਬਾਨ ਲਗੇ ਹਰਨੀ ॥੪੯੭॥

जिम घंटक हेर मै भूमि के बीच परै गिर बान लगे हरनी ॥४९७॥

त्यांना कोमेजलेले पाहून कवीने म्हटले आहे की, ते बाण मारून जमिनीवर फेकल्या गेलेल्या डोहाच्या अवस्थेत पडले आहेत.��497.

ਬਰੁਨੀ ਸਰ ਭਉਹਨ ਕੋ ਧਨੁ ਕੈ ਸੁ ਸਿੰਗਾਰ ਕੇ ਸਾਜਨ ਸਾਥ ਕਰੀ ॥

बरुनी सर भउहन को धनु कै सु सिंगार के साजन साथ करी ॥

भवनाच्या धनुष्यात झिमणीचे बाण अडकवून दागिन्यांनी सजवले आहेत.

ਰਸ ਕੋ ਮਨ ਮੈ ਅਤਿ ਹੀ ਕਰਿ ਕੋਪ ਸੁ ਕਾਨ੍ਰਹ ਕੇ ਸਾਮੁਹਿ ਜਾਇ ਅਰੀ ॥

रस को मन मै अति ही करि कोप सु कान्रह के सामुहि जाइ अरी ॥

आपल्या पापण्यांचे बाण आणि भुवयांचे धनुष्य बनवून, स्वत:ला सजवून आणि प्रचंड क्रोधाने, गोपी कृष्णासमोर प्रतिकार करून उभ्या राहिल्या.

ਅਤਿ ਹੀ ਕਰਿ ਨੇਹੁ ਕੋ ਕ੍ਰੋਧੁ ਮਨੈ ਤਿਹ ਠਉਰ ਤੇ ਪੈਗ ਨ ਏਕ ਟਰੀ ॥

अति ही करि नेहु को क्रोधु मनै तिह ठउर ते पैग न एक टरी ॥

मनातील आत्यंतिक प्रेमाने त्यांनी त्या ठिकाणाहून एक पाऊलही टाकले नाही.

ਮਨੋ ਮੈਨ ਹੀ ਸੋ ਅਤਿ ਹੀ ਰਨ ਕੈ ਧਰਨੀ ਪਰ ਗ੍ਵਾਰਿਨ ਜੂਝਿ ਪਰੀ ॥੪੯੮॥

मनो मैन ही सो अति ही रन कै धरनी पर ग्वारिन जूझि परी ॥४९८॥

प्रेमाचा राग दाखवून ते एक पाऊलही मागे हटत नव्हते आणि प्रेमाच्या देवाशी लढताना सर्वजण रणांगणात मृतावस्थेत पडलेले दिसत होते.498.

ਤਿਨ ਗ੍ਵਾਰਿਨ ਕੋ ਅਤਿ ਹੀ ਪਿਖਿ ਪ੍ਰੇਮ ਤਬੈ ਪ੍ਰਗਟੇ ਭਗਵਾਨ ਸਿਤਾਬੀ ॥

तिन ग्वारिन को अति ही पिखि प्रेम तबै प्रगटे भगवान सिताबी ॥

त्या गोपींचे अगाध प्रेम पाहून भगवान त्वरीत प्रकट झाले.

ਜੋਤਿ ਭਈ ਧਰਨੀ ਪਰ ਇਉ ਰਜਨੀ ਮਹਿ ਛੂਟਤ ਜਿਉ ਮਹਤਾਬੀ ॥

जोति भई धरनी पर इउ रजनी महि छूटत जिउ महताबी ॥

गोपींचे निर्दोष प्रेम पाहून कृष्ण त्वरीत प्रकट झाला, त्यांच्या प्रकटीकरणाने पृथ्वीवर इतका प्रकाश पडला, जो रात्री फटाके उडताना दिसतो.

ਚਉਕ ਪਰੀ ਤਬ ਹੀ ਇਹ ਇਉ ਜੈਸੇ ਚਉਕ ਪਰੈ ਤਮ ਮੈ ਡਰਿ ਖੁਆਬੀ ॥

चउक परी तब ही इह इउ जैसे चउक परै तम मै डरि खुआबी ॥

त्या (सर्व गोपी) तेव्हा चकित झाल्या, जसे रात्रीच्या वेळी स्वप्न पाहिल्यावर घाबरतात.

ਛਾਡਿ ਚਲਿਯੋ ਤਨ ਕੋ ਮਨ ਇਉ ਜਿਮ ਭਾਜਤ ਹੈ ਗ੍ਰਿਹ ਛਾਡਿ ਸਰਾਬੀ ॥੪੯੯॥

छाडि चलियो तन को मन इउ जिम भाजत है ग्रिह छाडि सराबी ॥४९९॥

कृष्णाला पाहून सर्व गोपी चकित झाल्या, जसे एखाद्या स्वप्नात चकित होतात, त्या सर्वांचे मन आपले शरीर सोडून एखाद्या दारूड्याप्रमाणे घरातून पळून गेले.499.

ਗ੍ਵਾਰਿਨ ਧਾਇ ਚਲੀ ਮਿਲਬੇ ਕਹੁ ਜੋ ਪਿਖਏ ਭਗਵਾਨ ਗੁਮਾਨੀ ॥

ग्वारिन धाइ चली मिलबे कहु जो पिखए भगवान गुमानी ॥

जेव्हा गोपींनी संशयास्पद भगवान (कृष्ण) पाहिले तेव्हा ते त्याला भेटायला धावले.

ਜਿਉ ਮ੍ਰਿਗਨੀ ਮ੍ਰਿਗ ਦੇਖਿ ਚਲੈ ਜੁ ਹੁਤੀ ਅਤਿ ਰੂਪ ਬਿਖੈ ਅਭਿਮਾਨੀ ॥

जिउ म्रिगनी म्रिग देखि चलै जु हुती अति रूप बिखै अभिमानी ॥

सर्व गोपी आपल्या गर्विष्ठ परमेश्वराला पाहून त्याच्या भेटायला धावल्या, जसे गर्विष्ठ आपल्या हरणाला भेटतो

ਤਾ ਛਬਿ ਕੀ ਅਤਿ ਹੀ ਉਪਮਾ ਕਬਿ ਨੈ ਮੁਖ ਤੇ ਇਹ ਭਾਤਿ ਬਖਾਨੀ ॥

ता छबि की अति ही उपमा कबि नै मुख ते इह भाति बखानी ॥

त्या प्रतिमेचे अतिशय चांगले उपमा कवीने (त्याच्या) चेहऱ्यावरून पुढीलप्रमाणे सांगितले आहे,

ਜਿਉ ਜਲ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਬੂੰਦ ਪਰੈ ਜਿਮ ਕੂਦਿ ਪਰੈ ਮਛਲੀ ਪਿਖਿ ਪਾਨੀ ॥੫੦੦॥

जिउ जल चात्रिक बूंद परै जिम कूदि परै मछली पिखि पानी ॥५००॥

कवीने या तमाशाचा अलंकारिकपणे उल्लेख केला आहे की ते पावसाचा थेंब मिळवणाऱ्या पक्षी किंवा मासे पाणी पाहून त्यात उडी मारतात तसे प्रसन्न झाले.

ਰਾਜਤ ਹੈ ਪੀਅਰੋ ਪਟ ਕੰਧਿ ਬਿਰਾਜਤ ਹੈ ਮ੍ਰਿਗ ਸੇ ਦ੍ਰਿਗ ਦੋਊ ॥

राजत है पीअरो पट कंधि बिराजत है म्रिग से द्रिग दोऊ ॥

पिवळा दुपट्टा (श्री कृष्णाच्या) खांद्यावर शोभतो आणि दोन्ही नैना (हरणाच्या डोळ्यांप्रमाणे) शोभतात.

ਛਾਜਤ ਹੈ ਮਨਿ ਸੋ ਉਰ ਮੈ ਨਦੀਆ ਪਤਿ ਸਾਥ ਲੀਏ ਫੁਨਿ ਜੋਊ ॥

छाजत है मनि सो उर मै नदीआ पति साथ लीए फुनि जोऊ ॥

कृष्णाच्या खांद्यावर पिवळी चादर आहे, त्याचे हरणासारखे दोन डोळे विलोभनीय आहेत, तो नद्यांचा स्वामी म्हणूनही भव्य दिसतो.

ਕਾਨ੍ਰਹ ਫਿਰੈ ਤਿਨ ਗੋਪਿਨ ਮੈ ਜਿਹ ਕੀ ਜਗ ਮੈ ਸਮ ਤੁਲਿ ਨ ਕੋਊ ॥

कान्रह फिरै तिन गोपिन मै जिह की जग मै सम तुलि न कोऊ ॥

या जगात ज्यांची बरोबरी नाही अशा गोपींमध्ये काहण फिरत आहे.

ਗ੍ਵਾਰਿਨ ਰੀਝ ਰਹੀ ਬ੍ਰਿਜ ਕੀ ਸੋਊ ਰੀਝਤ ਹੈ ਚਕ ਦੇਖਤ ਸੋਊ ॥੫੦੧॥

ग्वारिन रीझ रही ब्रिज की सोऊ रीझत है चक देखत सोऊ ॥५०१॥

तो त्या गोपींमध्ये फिरत आहे, ज्या संपूर्ण जगात अद्वितीय आहेत, कृष्णाला पाहून ब्रजाच्या गोपी प्रसन्न झाल्या आणि आश्चर्यचकित झाले.501.

ਕਬਿਤੁ ॥

कबितु ॥

कबिट.

ਕਉਲ ਜਿਉ ਪ੍ਰਭਾਤ ਤੈ ਬਿਛਰਿਯੋ ਮਿਲੀ ਬਾਤ ਤੈ ਗੁਨੀ ਜਿਉ ਸੁਰ ਸਾਤ ਤੈ ਬਚਾਯੋ ਚੋਰ ਗਾਤ ਤੈ ॥

कउल जिउ प्रभात तै बिछरियो मिली बात तै गुनी जिउ सुर सात तै बचायो चोर गात तै ॥

जसा प्रातःकाळी (सूर्यापासून) कमळ फुलतो (जसा) विभक्त मिलनाच्या वार्तालापातून, जसा राग जाणणारा (सात सुरांच्या रागातून) आणि चोराला (आनंदी) देहाचे रक्षण करतो;

ਜੈਸੇ ਧਨੀ ਧਨ ਤੈ ਅਉ ਰਿਨੀ ਲੋਕ ਮਨਿ ਤੈ ਲਰਈਯਾ ਜੈਸੇ ਰਨ ਤੈ ਤਜਈਯਾ ਜਿਉ ਨਸਾਤ ਤੈ ॥

जैसे धनी धन तै अउ रिनी लोक मनि तै लरईया जैसे रन तै तजईया जिउ नसात तै ॥

जसे कमळ, पहाटे उजवीकडे विलग होऊन सूर्याला आनंदाने भेटते, ज्याप्रमाणे गायक प्रसन्न राहून अव्यक्त सूर ग्रहण करून घेतो, त्याचप्रमाणे चोराला आपल्या शरीराला कोणत्याही हानीपासून वाचवून प्रसन्नता वाटते, त्याप्रमाणे धनवान प्रसन्न होतो. याबद्दल विचार करत आहे

ਜੈਸੇ ਦੁਖੀ ਸੂਖ ਤੈ ਅਭੂਖੀ ਜੈਸੇ ਭੂਖ ਤੈ ਸੁ ਰਾਜਾ ਸਤ੍ਰ ਆਪਨੇ ਕੋ ਸੁਨੇ ਜੈਸੇ ਘਾਤ ਤੈ ॥

जैसे दुखी सूख तै अभूखी जैसे भूख तै सु राजा सत्र आपने को सुने जैसे घात तै ॥

जसा दुःखी सुखाने आनंदित होतो, ज्याला भूक लागत नाही त्याप्रमाणे, आणि राजा (प्रसन्न) आपल्या शत्रूचा नाश ऐकून;

ਹੋਤ ਹੈ ਪ੍ਰਸੰਨ ਜੇਤੇ ਏਤੇ ਏਤੀ ਬਾਤਨ ਤੈ ਹੋਤ ਹੈ ਪ੍ਰਸੰਨ੍ਯ ਗੋਪੀ ਤੈਸੇ ਕਾਨ੍ਰਹ ਬਾਤ ਤੈ ॥੫੦੨॥

होत है प्रसंन जेते एते एती बातन तै होत है प्रसंन्य गोपी तैसे कान्रह बात तै ॥५०२॥

ज्याप्रमाणे दुःखात असलेला मनुष्य त्यापासून मुक्ती मिळाल्यावर प्रसन्न होतो, ज्याप्रमाणे अजीर्ण झालेल्या मनुष्याला भूक लागल्यावर आनंद होतो आणि शत्रूच्या वधाची बातमी ऐकून राजा प्रसन्न होतो, त्याचप्रमाणे गोपीही प्रसन्न होतात. l वर