बारह माहा ~ द द्वादश मास: माझ, पंचम मेहल, चतुर्थ गृह:
एकः सार्वभौमिकः प्रजापतिः ईश्वरः। सच्चे गुरुप्रसादेन : १.
कृतैः कर्मभिः वयं त्वद्वियुक्ताः । कृपां कृत्वा अस्मान् स्वेन सह संयोजय भगवन् ।
चतुःकोणेषु दशदिशेषु च भ्रमन्तः श्रान्ताः स्मः । वयं तव अभयारण्यम् आगताः देव।
क्षीरं विना गोः न प्रयोजनं सेवते ।
जलं विना सस्यं शुष्कं भवति, न च सुमूल्यं आनयिष्यति।
यदि वयं भगवन्तं मित्रं न मिलित्वा कथं विश्रामस्थानं प्राप्नुमः ।
तानि गृहाणि, तानि हृदयानि, येषु पतिः प्रभुः न प्रकटितः-ते नगराः ग्रामाः च ज्वलितभट्टी इव सन्ति।
सर्वे अलङ्काराः, श्वासस्य मधुरीकरणाय सुपारीचर्वणं, शरीरमेव च सर्वं निष्प्रयोजनं व्यर्थं च।
ईश्वरं विना अस्माकं पतिं, अस्माकं प्रभुं, गुरुं च सर्वे मित्राणि सहचराः च मृत्युदूत इव सन्ति।
इति नानकस्य प्रार्थना- "कृपया तव कृपां कुरु, तव नाम प्रयच्छ" इति।
सन्नित्यभवने देव सन्नित्यभवने मां स्वेन सह संयोजयस्व प्रभु" ||१||
चयतमासे विश्वेश्वरध्यानया गहनः गहनः आनन्दः उद्भवति ।
विनयशीलसन्तैः सह मिलित्वा भगवान् लभ्यते, यथा वयं जिह्वाभिः तस्य नाम जपामः।
ये ईश्वरं धन्यं प्राप्नुवन्ति तेषां अस्मिन् जगति आगमनम्।
तेन विना ये जीवन्ति, क्षणमपि-तेषां जीवनं निष्प्रयोजनं भवति।
भगवान् जलं भूमिं सर्वं अन्तरिक्षं च सर्वथा व्याप्तः अस्ति। सः वनेषु अपि समाहितः अस्ति।
ये ईश्वरं न स्मरन्ति-तेषां कियत् दुःखं भवितुमर्हति!
ये स्वदेवं निवसन्ति तेषां महत् सौभाग्यं भवति।
भगवतः दर्शनस्य भगवद्दर्शनं मम मनः स्पृहति। हे नानक, मम मनः एतावत् तृष्णाम् अस्ति!
यः मां चयतमासे ईश्वरेण सह संयोजयति तस्य पादौ स्पृशामि। ||२||
वैसाखमासे कथं वधूः धैर्यं धारयति। सा स्वप्रियात् विरक्तः अस्ति।
सा विस्मृतवती भगवन्तं, तस्याः जीवनसहचरं, स्वामिनं; सा मायायां वञ्चनेन आसक्ता अभवत्।
न पुत्रो न पतिः न धनं त्वया सह गमिष्यति-केवलं सनातनेश्वरः।
मिथ्यावृत्तिप्रेमेण उलझितः, जालः च सर्वं जगत् नश्यति।
एकेश्वरनाम नाम विना ते परत्र प्राणान् नष्टाः भवन्ति।
विस्मृत्य दयालुं भगवन्तं विनश्यन्ति। ईश्वरं विना अन्यः सर्वथा नास्ति।
शुचिः कीर्तिः प्रियस्य पादसक्तानाम्।
नानकः ईश्वरं प्रति एतां प्रार्थनां करोति यत् "कृपया आगत्य मां स्वेन सह एकीकरोतु।"
वैसाखमासः सुन्दरः प्रियः, यदा साधुः मां भगवतः मिलनं करोति। ||३||
जयत्'हमासे वधूः भगवता सह मिलितुं स्पृहति। सर्वे तस्य पुरतः विनयेन नमन्ति।
यः भगवतः वस्त्रस्य पार्श्वभागं गृहीतवान्, सत्यमित्रस्य-न कश्चित् तं बन्धने स्थापयितुं शक्नोति।
ईश्वरस्य नाम रत्नम्, मोती अस्ति। न हृतुं हरितुं वा शक्यते।
भगवति सर्वे भोगाः सन्ति ये मनः प्रीणयन्ति।
यथेष्टं भगवता तथा वर्तते तथा वर्तन्ते तस्य प्राणिनः ।
ते एव धन्याः उच्यन्ते, येषां ईश्वरः स्वकीयं कृतवान्।
यदि जनाः स्वप्रयत्नेन भगवन्तं मिलितुं शक्नुवन्ति स्म तर्हि विरहदुःखेन किमर्थं क्रन्दन्ति स्म ।
साधसङ्गे मिलित्वा पवित्रसङ्घं नानक आकाशानन्दं भोज्यते।
जयत्'हमासे लीलालुः पतिः प्रभुः तां मिलति, यस्याः ललाटे एतादृशं शुभं दैवं अभिलेखितं भवति। ||४||
आसारः मासः उष्णः इव ज्वलति, येषां कृते पतिनाथस्य समीपे नास्ति।
ते ईश्वरं आदिभूतं जगतः जीवनं त्यक्त्वा केवलं मर्त्येषु अवलम्बितुं आगताः।
द्वन्द्वप्रेमयां आत्मा-वधूः नष्टा भवति; कण्ठे सा मृत्युपाशं धारयति।
यथा त्वं रोपसि तथा त्वं फलानां कटनीं करिष्यसि; तव भाग्यं तव ललाटे अभिलेखितम् अस्ति।
जीवनरात्रिः गच्छति, अन्ते पश्चात्तापं कृत्वा पश्चात्तापं कर्तुं आगच्छति, ततः सर्वथा आशां विना गच्छति।
ये पवित्रसन्तैः सह मिलन्ति ते भगवतः प्राङ्गणे मुक्ताः भवन्ति।
दयां कुरु मयि देव; अहं तव दर्शनस्य भगवद्दर्शने तृषितः अस्मि।
त्वया विना देव, अन्यः सर्वथा नास्ति। इति नानकस्य विनम्रप्रार्थना।
आसारः मासः सुखदः, यदा भगवतः पादाः मनसि तिष्ठन्ति। ||५||
सावनमासे आत्मा-वधूः सुखी भवति, यदि सा भगवतः पादकमलस्य प्रेम्णा पतति।
तस्याः मनः शरीरं च सत्यस्य प्रेम्णा ओतप्रोतम् अस्ति; तस्य नाम तस्याः एकमात्रं समर्थनम् अस्ति।
राग माझ पंचम सिख गुरु (श्री गुरु अर्जुन देव जी) द्वारा रचित हुआ। रागस्य उत्पत्तिः पंजाबी लोकसङ्गीतस्य आधारेण अस्ति तथा च तस्य सारः 'आशियाई' इत्यस्य माझाक्षेत्रपरम्पराभ्यः प्रेरितम् आसीत्; प्रियजनस्य पुनरागमनस्य प्रतीक्षायाः आकांक्षायाः च क्रीडा।अस्य रागस्य कारणेन उत्पन्नाः भावनाः प्रायः दीर्घकालं यावत् विरहस्य अनन्तरं स्वसन्ततिस्य पुनरागमनं प्रतीक्षमाणायाः मातुः भावानाम् तुलना कृता अस्ति। तस्याः बालस्य पुनरागमनस्य प्रतीक्षा आशा च अस्ति, यद्यपि तस्मिन् एव क्षणे सा तेषां गृहं प्रत्यागमनस्य अनिश्चिततायाः विषये दुःखदरूपेण अवगतः अस्ति अयं रागः अत्यन्तं प्रेम्णः भावः जीवन्तं करोति तथा च एतत् विरहस्य दुःखेन, पीडया च प्रकाशितं भवति।